Handelingen

Burgum, Nieuwstad 5 - Kruiskerk

Uit Reliwiki

(Doorverwezen vanaf Bergum, Nieuwstad 5 - Kruiskerk)


Bezig met het laden van de kaart...
Algemene gegevens
Naam kerk: Kruiskerk
Genootschap: PKN Hervormd
Provincie: Friesland
Gemeente: Tytsjerksteradiel
Plaats: Burgum
Adres: Nieuwstad 5
Postcode: 9251LM
Inventarisatienummer: 08726
Jaar ingebruikname: 13e
Architect:
Huidige bestemming: kerk
Monument status: Rijksmonument
Monumentenbordje 2014.jpg
35634

Geschiedenis

Op oudejaarsavond 2006 is de fusieakte voor de vorming van een protestantse kerk ondertekend. De nieuwe protestantse gemeente van Burgum blijft de beide gebouwen, de Kruiskerk en De Ikker gebruiken. (57-07)

Monumentomschrijving Rijksdienst

Herv. Kerk en Toren, gelegen op een kerkhof. Het als parochiekerk gestichte gebouw is in de 13de eeuw onder de Reguliere Kanunniken uitgegroeid tot een in steen overwelfde driebeukige kerk met koor waarin duidelijke kenmerken van de romano-gotiek. Van het oudste kerkje bleef de toren van tufsteen behouden, later in baksteen verhoogd, evenals een gedeelte van de westmuren. De zijbeuken zijn na de Hervorming verwijderd, doch voornamelijk om statische redenen bij de restauratie omstreeks 1958 herbouwd. De kerk bezit een gesneden preekstoel met achterschot en klankbord, en tot twee herenbanken verwerkte onderdelen van tien familiebanken. Fragmenten gewelfschildering. Klokkenstoel met klok van J. Balthasar, 1662, diam. 119,5 cm. Mechanisch smeedijzeren torenuurwerk.

Bron:Wikimedia/RCE
opname 20-03-2009 © Leon Bok
opname 20-03-2009 © Leon Bok
opname 20-03-2009 © Leon Bok

Orgels

Van Dam-orgel

Het hoofdorgel is in 1788 door Lambertus van Dam (Leeuwarden) gemaakt. In 1856 vernieuwt Willem Hardorff (Leeuwarden) de balgen. Bakker en Timmenga (Leeuwarden) vernieuwen in 1880 de frontpijpen en wijzigen de dispositie. In 1956 maakt J. van der Bliek (Leeuwarden) de wijzigingen uit 1880 ongedaan en levert een nieuwe balg. De firma D.A. Flentrop (Zaandam) restaureert het orgel in 1965.

Dispositie
  • Hoofdwerk (manuaal 1): Bourdon 16' - Prestant 8' - Holpijp 8' - Octaaf 4' - Speelfluit 4' - Quintprestant 3' - Octaaf 2' - Mixtuur 2' 4-6 sterk - Cornet 5⅓' 3 sterk discant - Trompet 8' bas/discant.
  • Rugwerk (manuaal 2): Prestant 8' discasnt (1880) - Fluit douce 8' - Prestant 4' - Gedekte fluit 4' - Nasard 3' (1956) - Octaaf 2' - Sexquialter 2⅔' 2 sterk (1956) - Dulciaan 8' - Tremulant.
  • Pedaal: aangehangen.
  • Manuaalkoppeling.

Mechanische sleepladen. Manuaalomvang: C-d3. Pedaalomvang: C-f1. Toonhoogte: a1 = 436 Hz. Winddruk: 60 mm. WK (Hoofdwerk), 50 mm. WK (Rugwerk).

Koororgel

Het koororgel, een kistorgel, is in 1973 gemaakt door Klaus Becker uit Kupfermühle (Sleeswijk-Holstein).

Dispositie
  • Manuaal: Gedekt 8' - Roerfluit 4' - Prestant 2' - Quint 1⅓'.

Geen pedaal. Mechanische sleeplade. Omvang: C-f3.

In de media

Uit Het Vaderland, 20 September 1941.

Een der oudste cultuurmonumenten op Frlischen bodem verkeert in een zoodanigen staat van verval, dat velen zich bezorgd afvragen of het niet een gebiedende eisch is de restauratieplannen tot uitvoering te brengen. De kerkvoogden der Ned. Hervormde kerk te Bergum hebben niet stil gezeten om dit gedaan te krijgen. Hun verzoeken om rijks-, provinciale of gemeentesubsidie werden afgewezen omdat de kerkvoogden zelf niets beschikbaar meenden te kunnen stellen. Na besprekingen stelde de kerkeraad f 5.000 disponibel voor herstel van orgel, verwarmings- en verlichtingsinrichting. Aangezien de noodlijdende gemeente Tietjerksteradeel ook maar een klein bedrag beschikbaar kon stellen, zou de eigenlijke restauratie voor rekening van rijk en gemeente komen. Hoe de overheid echter over de zaak moge denken, er moet toch ingegrepen worden.

De kruiskerk te Bergum is waarschijnlijk omstreeks 1100 gebouwd. Zij behoorde tot het Barra convent of Bergklooster, de orde der reguliere kanunniken van den H. Augustinus, van welke orde Rolduc in Limburg het moederklooster was. Het St. Nikolaas- of Bergklooster te Bergum had aanzienlijke bezittingen. Behalve uitgestrekte landerijen in het Friesche bezat het op de Heerengracht of Tweebaksmarkt te Leeuwarden een abtshuis, dat in 1570 tot Bisschopshuis werd verheven. In den tijd der hervorming kregen de Friesche Staten dit huis in bezit, die het bestemden tot „Statenhuys", thans nog als Provinciehuis in gebruik.

De kruiskerk werd in de 13e eeuw gewijzigd en vergroot. Bijna vijf eeuwen had zij gestaan, toen de ongeregelde gebeurtenissen (de revolutie der hervorming en de daarop gevolgde afbraak van de kloosters) ook haar troffen en bijna over haar lot beslisten. Doch de gehavende kruiskerk werd eindelijk in de 17e eeuw hersteld. Vroeger had de kerk een driebeuk schip bezeten; de zijbeuk werd in 1581 verwoest of gesloopt De muur bij den toren is van tufsteen en een overblijfsel van de oude kerk. De muren van het halfrond gesloten koor vertoonen spitsboogvensters, geflankeerd door spitsboognissen. De vierkantige toren dateert evenals de kerk van omstreeks 1100. Hij bestaat uit drie geledingen mitsgaders een ingesnoerde achtkantige spits.

De kerk staat door een rondbogig portaal met den toren in verbinding. Over schip en koor bevinden zich op halfronde ribben gemetselde koepelachtige gewelven. De preekstoel en de familiebanken zijn l7e-eeuwsch.

Externe links

Afbeeldingen

Exterieur
Interieur

De volgende foto's zijn alle gemaakt door André van Dijk, Veenendaal.