Handelingen

Enschede, Prinsestraat 14 - Synagoge

Uit Reliwiki


Bezig met het laden van de kaart...
Algemene gegevens
Genootschap: Israëlitisch
Provincie: Overijssel
Gemeente: Enschede
Plaats: Enschede
Adres: Prinsestraat 14
Postcode: 7513AL
Inventarisatienummer: 10149
Jaar ingebruikname: 1928
Architect: Bazel de, K.P.C.; Smits, A.P. en Linde, C. van de
Huidige bestemming: synagoge
Monument status: Rijksmonument
Monumentenbordje 2014.jpg
510624


Inleiding

Buitengewoon belangrijk gebouw.

De synagoge van Enschede bevindt zich aan de Prinsestraat. Ze bestaat uit twee woonhuizen, een grote gebedsruimte, een kleine gebedsruimte, twee klaslokalen, een feestzaal en een ritueel bad. Op woensdag en zondag (m.u.v. joodse feestdagen) is de synagoge toegankelijk voor publiek.

Synagoge van NIG Twente, functioneert als 'Huis dat Verbindt' een plaats voor discussie en debat (Stichting Synagoge Enschede)

Geschiedenis

Synagoge enschede buitenkant.JPG
Grote sjoel 4 klein.jpg
Mozaïk preister klein.jpg
Voorhang heilige arke klein.jpg
Torakast en bima dagsjoel 2 klein.jpg
Kerkeraadskamer.jpg
Poortwachters rechts klein.jpg


De oude synagoge van Enschede werd aan het begin van de twintigste eeuw te klein voor de bloeiende joodse gemeenschap. Daarom werd architect K.P.C. de Bazel gevraagd een nieuwe synagoge te ontwerpen. Op 13 december 1928, ruim een jaar na aanvang van de bouw, werd de nieuwe synagoge aan de Prinsestraat in Enschede in gebruik genomen. De Bazel was toen inmiddels overleden en de bouw is voltooid door zijn leerlingen A.P. Smits en C. van de Linde. Desondanks is de hand van De Bazel duidelijk in het gebouw te herkennen.

De nieuwe synagoge bood plaats aan 600 gelovigen. Het gebouw werd volledig gefinancierd door de joodse gemeente. De belangrijkste bijdrage kwam van de toenmalige voorzitter van de Nederlands Israëlitische Gemeente (NIG) Enschede, de textielmagnaat M.I. Menko.

Tijdens de tweede wereldoorlog nam de bezetter de synagoge in gebruik. Het werd het onderkomen van de Sicherheits Dienst (SD). Er werden onder meer cellen gebouwd waar de bekende Enschedese dominee Overduin nog heeft gevangen gezeten. De kast van de Thorarollen werd gebruikt als aardappelschuur.

Hoe raar het ook klinkt, het feit dat de bezetter de synagoge in gebruik had, was de redding van het gebouw. Het is immers niet in brand gestoken. De joodse gemeente had de gebedsrollen en andere kostbaarheden op tijd uit de synagoge verwijderd. Na de oorlog bleek de synagoge beschadigd, maar kon het toch weer in gebruik worden genomen. De bezetters hadden een begin gemaakt met het afkrabben van het goudlaagje van de mozaïeken, maar dit was blijkbaar van te weinig waarde om mee door te gaan. De joodse gemeente was wel sterk verkleind. Van de ruim vijftienhonderd leden voor de oorlog waren er na de oorlog nog zo’n achthonderd over. Op dit moment is de synagoge in gebruik door de NIG Twente. Deze geloofsgemeenschap telt nog zo’n honderddertig leden. De Stichting Synagoge Enschede probeert het gebouw te exploiteren door het organiseren van culturele evenementen en het verhuren van zalen.

Restauratie

In de jaren 1990 werd het duidelijk dat de synagoge nodig gerestaureerd moest worden. Er waren lekkages, scheuren in de muren, gaten in het plafond en de verf bladderde af. In 1996 werd begonnen met de restauratie. De gebrandschilderde glas-in-loodramen werden gereconstrueerd door Annemiek Punt uit Ootmarsum. Er was toen echter onvoldoende geld om alles aan te pakken. In 1998 werd het gebouw een Rijksmonument. Uiteindelijk was er in 2001 voldoende geld ingezameld bij particulieren, bedrijven, overheid en stichtingen. Toen kon de hele synagoge worden gerestaureerd, inclusief de grote koepel. Er werd in het hele gebouw onderzocht hoe het er in de tijd van de oplevering had uitgezien. De kleuren van de muren en de mozaïeken werden zo goed mogelijk in oude staat terug gebracht. Op 22 april 2004 werd de synagoge van Enschede officieel heropend.

Beschrijving

Exterieur

De synagoge heeft een lengte van ruim zeventig meter en wordt gekenmerkt door de grote koperen koepel in het midden en de twee kleine koepels aan weerszijden daarvan. Hierin is de invloed van oriëntaalse bouwstijlen op De Bazel duidelijk te zien. Het synagogecomplex bestaat uit drie onderdelen, twee woonhuizen (tegenwoordig bewoond door de rabbijn en zijn vrouw en het kantoor van de Stichting Synagoge Enschede) en de daadwerkelijke synagoge in het midden. Bij de hoofdingang staat een oorlogsmonument van Appie Drielsma ter nagedachtenis aan de bijna zevenhonderd omgebrachte joodse inwoners van Enschede. Behalve de hoofdingang waarboven de hebreeuwse tekst uit Jesaja 56:7 “… want mijn huis zal een bedehuis heten voor alle volkeren” is gebeiteld, zijn er ook speciale ingangen voor de mannen en de vrouwen.

Aan de achterzijde van het gebouw vindt men het rituele bad, de mikwe. Deze is echter niet toegankelijk of bruikbaar.

Interieur

De belangrijkste ruimte van de synagoge is de Grote Sjoel. Dit is de ruimte onder de grote koepel. Deze gebedsruimte biedt plaats aan zeshonderdvijftig gelovigen. De mannen zitten beneden, de vrouwen boven op de damesgalerij. Tegenwoordig worden het mannen- en vrouwendeel gescheiden door een houten scherm waar men wel doorheen kan kijken.

De inrichting van de sjoel verwijst naar de tempel van Salomo. De Thorarollen liggen in de Heilige Arke, een kast die verwijst naar het ‘heilige der heiligen’ in de Tempel. Deze Arke is gericht op Jeruzalem.

De grote sjoel is gedecoreerd met veel symbolische afbeeldingen. In bladgoudmozaïeken worden de twaalf stammen van Israel afgebeeld en er zijn veel glas in lood ramen. Deze beelden onder meer de grote joodse feesten afgebeeld. In het midden van de koepel hangt een grote kroonluchter waaronder zich de bima, de plaats waar de Thora wordt gelezen, bevindt. Helemaal bovenin de koepel staat het davidsschild afgebeeld met de Hebreeuwse letter H, de beginletter van Hasjeem (God).

In de grote sjoel is ook veel getallensymboliek te vinden. De joodse getallenleer geeft een bijzondere betekenis aan de getallen 3,4,5,7,10 en 12. deze getallen komen op meerdere plaatsen in de synagoge terug. Zo zijn er zeven traptreden naar de heilige arke en zijn er vier keer drie lampen op de bima.

Ook de dagsjoel, de kerkeraadskamer en de hal hebben glas in lood ramen. In de dagsjoel, die tegenwoordig voor vieringen van de joodse gemeente wordt gebruikt, zijn vijf Hebreeuwse woorden afgebeeld die de uitgangspunten vormen van de joodse levensbeschouwing (vreze Gods, waarheid, vrede en liefde, weldoen en recht en gebed). Daaronder staan vijf afbeeldingen die als symbolen voor het beloofde land gelden.

De kerkeraadskamer is volledig in oude stijl gerestaureerd. In deze ruimte vergaderde het bestuur van de joodse gemeente. De portretten van oud-bestuurders van de NIG zijn hier te zien. In de glas in lood ramen staan de namen van de vijf grote profeten, samen met hun symbolen. Jesaja is afgebeeld als zaag. Jeremia als roede, Mozes als een staf met slang, Ezechiël als een torenpoort en Daniël als een leeuw.

De glas in lood ramen in de hal verbeelden een gevleugelde leeuw en een adelaar. Zij dienen als wachters van de synagoge. In het voorportaal bevindt zich een steen die herinnert aan de troonsbestijging van koningin Wilhelmina in 1899. deze steen werd uit de oude synagoge overgebracht naar de nieuwe. Boven de ingang van de grote sjoel herinnert een lamp aan de zes miljoen joden die in de tweede wereldoorlog zijn omgebracht. Aan weerszijden van deze ingang is een steen aangebracht met een tekst over de stichting van de synagoge, aan de linkerkant in het Nederlands, rechts in het Hebreeuws.

De klaslokalen en de feestzaal bevinden zich in het linkerdeel van het gebouw. In de klaslokalen werd vroeger les gegeven aan joodse kinderen. Tijdens de restauratie zijn de muren weer in oorspronkelijke kleuren en patronen geverfd. Hetzelfde geldt voor de feestzaal op de eerste verdieping. De originele goudbronzen spetters op de muren zijn bij de restauratie in ere hersteld. Ook de stoelen in de feestzaal zijn een origineel ontwerp van De Bazel.

De enige ruimte in de synagoge die met de restauratie een andere functie heeft gekregen, is de huidige bezoekersruimte. Zoals nog te zien is op de muur achter de bar werden hier voor de oorlog doodskisten gemaakt. In november 1944 bouwden de bezetters in deze ruimte zeven gevangeniscellen. Na de oorlog diende deze ruimte als opslag voor boeken, meubelen, tijdschriften en archiefmateriaal. Tegenwoordig is de ruimte in gebruik als koffieruimte en als winkelruimte voor de vrouwenorganisatie WIZO.

Openingstijden

De synagoge van Enschede is open op zondag en woensdag van 11.00 tot 17.00 uur. Op zondag is er om 14.00 uur een rondleiding. Hiervoor hoeven bezoekers zich niet van tevoren aan te melden.

Voor groepen is het mogelijk op andere momenten een rondleiding aan te vragen. Dit kan op zondag t/m vrijdagochtend en op maandag- en woensdagavond. Op vrijdagmiddag en zaterdag is de synagoge vanwege de sabbat gesloten voor publiek. Ook worden er regelmatig activiteiten georganiseerd en zijn de verschillende ruimtes te huur.

Recente geschiedenis

Medio september 2012 verschenen in de locale pers berichten over ernstige financiële problemen van de Stichting Synagoge Enschede. Diverse activiteiten zouden per 1 januari 2013 moeten worden gestaakt. Deze synagoge blijft echter onverminderd in gebruik voor joodse vieringen.

Monumentomschrijving Rijksdienst

De SYNAGOGE, samen met de voormalige Joodse SCHOOL en twee WONINGEN in één bouwvolume, is in 1927-1928 gebouwd in opdracht van de Nederlandse Israëlitische Gemeente te Enschede met financiële steun van de textielfabrikant S.N. Menko. Het gebouw vertoont invloed van de oriëntaalse stijl die vanaf 1850 bij de bouw van synagogen in zwang was. Het ontwerp van de architecten A.P. Smits en C. van de Linde uit Aerdenhout is gebaseerd op een plan van K.P.C. de Bazel uit 1918 voor een synagoge in de Stadsgravenstraat in het centrum van de stad. Het ontwerp van De Bazel is vrijwel letterlijk overgenomen en is uitgebreid met een Joodse school met onderwijzerswoning en een woning voor de rabbijn. De aannemers J.H. Thomasson en W.A. Thomasson uit Enschede voerden het werk uit. De indeling van het pand is vrijwel ongewijzigd, het interieur van de school, de feestzaal en de woningen is gemoderniseerd maar bevatten nog oorspronkelijke onderdelen als tegelvloeren, ingebouwde kasten etc. In de voormalige Joodse school is een peuterspeelzaal ondergebracht, de beide woningen zijn aan derden verhuurd. De synagoge staat in de villawijk De Stadsmaten, de voormalige stadsweide, waarvoor in 1907 een uitbreidingsplan is gemaakt. Voor de woningen langs de Prinsestraat een gemetselde erfscheiding met smeedijzeren hek.

Omschrijving

Groot samengesteld bouwvolume met aan weerszijden van de centraal gelegen synagoge, de school en de schoolmeesterswoning (Z) en de woning van de rabbijn (N). Het gebouw staat met de voorgevel (O) aan de straat. De gevels zijn boven een trasraam van grote Utrechtse klinkers opgetrokken in geelgrijze waalklinkers. Het meanderende decoratieve siermetselwerk boven vensters, deuren en onder de dakranden is uitgevoerd in een donkerbruine baksteen. De onderdorpels van de vensters en de dekstukken langs de dakranden zijn vervaardigd uit basaltlava. De hoge GEBEDSRUIMTE op vierkante plattegrond onder een twaalfzijdig met koper bekleed koepeldak vormt het centrum van het gebouw. De gevels van de gebedsruimte zijn drie traveeën breed met in elke travee drie vensters. De uitgemetselde hoeklisenen van de tot in het dakschild opgaande middentraveeën worden bekroond door natuurstenen granaatappelen. Tegen de noordgevel de aanbouw met de vrouwengalerij. De hoofdentree tot de synagoge bevindt zich in een laag portaal onder plat dak tegen de oostgevel (O) van de gebedsruimte. Een trap van zes treden leidt naar het portiek met dubbele paneeldeur ter hoogte van het trasraam. Het portaal wordt geflankeerd door de uitgebouwde bestuurskamer (links) en dagsynagoge (rechts) met afgesnoten hoeken onder koperen koepeldaken. Aan weerszijden van deze vertrekken de zij-ingangen (links voor de mannen en rechts voor de vrouwen) met dubbele paneeldeuren in portieken met rondboog en tongewelf. De rechtgesloten vensters met bovenlicht op de begane grond en bovenin de gebedsruimte zijn evenals de roosvensters in de koepel voorzien van gekleurde glas-in-loodramen. De achtergevel (W) van de gebedsruimte heeft twee uitgangen met dubbele paneeldeuren. De samengestelde vensterpartijen in de achtergevel zijn voorzien van glas-in-loodramen.

De SCHOOL ANNEX WONING aan de zuidkant van de synagoge heeft twee bouwlagen onder een plat dak. Het bouwvolume bestaat uit onregelmatig gerangschikte blokvormige onderdelen van verschillende hoogte. De entree tot de school bevindt zich in de voorgevel (O) in een uitgebouwd portiek met rondbogen onder een torentje met uurwerk en koepeldakje. De samengestelde kozijnen bestaan elk uit drie vensters met bovenlicht. In het teruggelegen deel van de linker zijgevel (Z) een portiek met de ingang van de woning. Verder in deze gevel de samengestelde vensters van de tweeklassige school op de begane grond en de feestzaal op de verdieping. Tegen de achtergevel (W) leidt een gemetselde buitentrap naar een dubbele paneeldeur op de verdieping. De overige vensters in deze vleugel zijn eenvoudig rechtgesloten. De WONING VAN DE RABBIJN aan de noordzijde van de synagoge is samengesteld uit blokvormige plat afgedekte onderdelen van respectievelijk één, twee en drie bouwlagen. De ingang van het huis bevindt zich in een portiek onder rondboog in de voorgevel (O). Rechts van de entree in het gedeelte van twee bouwlagen vensters met samengesteld kozijn.

De grote gebedsruimte verkeert in geheel oorspronkelijke staat met onder meer de centraal geplaatste houten bima, de houten ark in de zuidwand en de houten banken. De wanden en het gewelf van de synagoge zijn uitgevoerd in ruwe blauwpleister. In het koepelgewelf zijn de symbolen van de twaalf stammen van Israël afgebeeld. In de dagsynagoge en de bestuurskamer zijn de oorspronkelijke lambrizering en de meubels nog aanwezig.

Bijzondere aandacht verdienen de oorspronkelijke verlichtingsarmaturen in het gehele gebouw. De gang en het voorportaal van de synagoge hebben een wit marmeren vloer en dito lambrizering met zwart marmeren banden en dekstukken. De wanden van de vestiaires, trappehuizen en toiletgroepen zijn voorzien van tegellambrizeringen. In de daklichten boven de halletjes achter de zijingangen glas-in-loodramen.

Waardering

Synagoge met bijgebouwen van cultuur- en architectuurhistorisch belang vanwege:

  • de bijzondere herinnering aan de grote en belangrijke Joodse gemeenschap in Enschede voor de Tweede Wereldoorlog
  • de hoge kwaliteit van het architectonische ontwerp zowel in het exterieur als in het interieur met als hoogtepunt de door K.P.C. de Bazel ontworpen gebedsruimte
  • de voor synagogen kenmerkende oriëntaalse bouwstijl
  • de hoge mate van gaafheid van zowel het ex- als interieur
  • de vele bijzondere oorspronkelijke interieuronderdelen
  • de zeldzaamheid

Externe links

Afbeeldingen

Exterieur

Interieur