Handelingen

Kollum, Oostenburgstraat 1 - Oosterkerk

Uit Reliwiki


Bezig met het laden van de kaart...
Algemene gegevens
Naam kerk: Oosterkerk
Genootschap: PKN Gereformeerde Kerk
Provincie: Friesland
Gemeente: Kollumerland c.a.
Plaats: Kollum
Adres: Oostenburgstraat 1
Postcode: 9291EM
Inventarisatienummer: 09169
Jaar ingebruikname: 1925
Architect: Reitsma, E.
Huidige bestemming: kerk
Monument status: Rijksmonument
Monumentenbordje 2014.jpg
512871


Geschiedenis

Buitengewoon belangrijke, expressionistische, Gereformeerde interbellumkerk met toren.

Eerste kerkontwerp, in een serie, van architect E. Reitsma.

Monumentomschrijving Rijksdienst

De GEREFORMEERDE KERK staat op een ruim rechthoekig terrein even ten zuiden van de Voorstraat, de oost-west hoofdas van het oude Kollum en net westelijk achter de historische lintbebouwing langs de noord-zuid lopende Rijksweg en Trekvaart. De hoofdingang is op de Oostenburgstraat (het westen) georinteerd; een open terrein omgeeft de kerk aan west-, noord- en zuidzijde. Oorspronkelijk was dit een grasveld omsloten door een hekwerk van bakstenen pijlers met metalen liggers, tegenwoordig is het heringerichte terrein in gebruik als parkeerplaats. Van het hekwerk resteert nog een fragment aan de noordzijde. De oorspronkelijke, aan de noordoostzijde gelegen, consistoriekamer is in 1969 uitgebreid door de architect zelf; in 1985 is het kerkelijk centrum "Pro Rege" als forse uitbreiding tegen de achterzijde van de kerk naar het zuiden toe aangebouwd, waardoor de oostgevel van de kerk grotendeels oversneden is. De opdracht voor het ontwerp van de kerk werd in 1924 door het kerkbestuur gegund aan E. Reitsma (1892-1976). Voor E. Reitsma was dit de eerste grote opdracht na zijn opleiding in Rotterdam bij W. Kromhout en zijn vestiging in 1920 in de stad Groningen.
De Gereformeerde kerk te Kollum weerspiegelt enerzijds de expressionistische invloeden die hem vormden als architect/kunstenaar tijdens zijn opleiding en later als lid van De Ploeg in Groningen en anderzijds de vernieuwingen en voorschriften binnen de Gereformeerde kerkdienst en -bouw van die tijd. Het geschrift "Onze Eeredienst" uit 1911 van Abraham Kuyper bevatte aanwijzingen voor de kerkbouw op een functionele basis. Uitgangspunt was dat de kerk in de eerste plaats een vergader- en gehoorzaal is, waarin de gelovigen elkaar moeten kunnen zien en horen. Het ontwerp van Reitsma volgt de aanwijzingen vrijwel letterlijk, in een -uitwendig- vrij terughoudende expressionistische stijl; het geheel van ex- en interieur is in een totaalontwerp tot stand gekomen: alle interieuronderdelen en decoraties zijn van de hand van Reitsma. Met deze eerste opdracht heeft Reitsma de toon gezet voor vele, hierop volgende Gereformeerde kerken die zijn oeuvre kenmerken. Het geheel is in zeer gave staat: de betimmering van de oorspronkelijk gemetselde kansel en de vernieuwing van het orgel met kas in 1965 zijn volgens advies van Reitsma uitgevoerd. De uitbreiding van 'Pro Rege' aan de oostzijde laat de oorspronkelijke buitengevel intact. Deze nieuwe aanbouw is niet van monumentale waarde en valt buiten de bescherming van rijkswege evenals het deel uit 1969.

Omschrijving

De Gereformeerde kerk is gebouwd op een plattegrond die gebaseerd is op een Grieks kruis, onder een samengesteld zadeldak, met een toren en hoofdingang aan de westzijde, en met een vierzijdige aankapping onder tentdak aan de zuid- en de noordgevel. De kerk is geconstrueerd met een betonskelet, dat bekleed is met paars-rode mondsteen, waarbij de meest onregelmatige stenen in het bovendeel van gevels en toren zijn verwerkt. Het dak is gedekt met zwarte hollandse pannen, de ingesnoerde torenspits met leien. De topgevels aan de uiteinden van de kruisarmen zijn enigszins doorgetrokken buiten de daklijn, waardoor ze er als een soort scherm voor staan. Bij de zuid- en de noordgevel verbreedt dit 'scherm' zich trapsgewijs, ter hoogte van het tentdak van de aankapping, met decoratief metselwerk als accentuering. Deze twee gevels zijn identiek, en bevatten in de aankapping op twee verdiepingen groepen van drie en vier gekoppelde smalle rondboogvensters met glas-in-lood. In de toren aan de westzijde staat de houten, dubbele rondboogvoordeur iets terug, omlijst door verjongende, in rollagen gemetselde rondbogen. Deze eindigen onderaan in gemetselde blokken die de hoeken van de toren omkleden als accentuering van de basis. Voor de hoofdingang ligt een gemetseld bordes. Boven de voordeur zit getrapt versmallend metselwerk tot aan een smal centraal rondboogvenster met glas-in-lood. In de bovenbouw van de zich parabolisch iets verjongende toren bevindt zich nog een rondboogvenster; het jaartal 1924 in boven elkaar geplaatste, messing cijfers in een Wijdeveld-typografie en, enkele meters onder de gootrand, betonnen rechthoekige waterspuwers. In de zijkanten van de toren bevinden zich rondboog ventilatiegaten. De opbouw van de voorgevel aan weerszijden van de toren wordt bepaald door enkele blokvormige volumes en rechthoekige schijven die deze profileren. Ook hier enkele rondboogvensters met glas-in-lood, symmetrisch geplaatst. De oostelijke achtergevel is voor een deel oversneden door nieuwbouw en heeft een topgevel als bij de andere kruisarmen.
Het INTERIEUR is als volgt opgebouwd: vanaf de hoofdingang, aan de voet van de toren, verleent een portaal de toegang tot de kerkzaal en via een trappenhuis aan de tribunes in de noordelijke en zuidelijke kruisarm. De banken in de zaal zijn waaiervormig gegroepeerd rondom de oostelijke kansel. De kerkruimte wordt overdekt door twee elkaar kruisende parabolische tongewelven met gemetselde ribben. De velden hiertussen zijn voor het merendeel betimmerd met planken die beschilderd zijn in een abstracte, vloeiende en geometrische stijl naar ontwerp van E. Reitsma. Ook vrijwel alle andere interieuronderdelen zijn van de hand van Reitsma en zeer waardevol, zoals onder anderen de kerkbanken, de lampen van glas-in-lood-panelen en het doopvont. Orgel en orgelkas zijn niet van waarde uit het oogpunt van monumentenzorg.

Waardering

De Gereformeerde Kerk te Kollum uit 1924 is van algemeen cultuurhistorisch en architectuurhistorisch belang:

  • als bijzondere en richtinggevende uitdrukking van de vernieuwingen binnen de Gereformeerde kerk in de eerste helft van de twintigste eeuw;
  • vanwege de bijzondere plaats binnen het oeuvre van de architect, als eerste opdracht, maar ook als eerste kerkopdracht;
  • als belangrijk voorbeeld van de regionale vertaling van de expressionistische architectuur van de Amsterdamse School;
  • vanwege de hoge mate van gaafheid van het exterieur;
  • vanwege de sterke samenhang en kwaliteit van de verschillende interieuronderdelen binnen het totaalontwerp;
  • vanwege de hoge mate van gaafheid van het interieur.

Gebouwomschrijving SKKN

De Gereformeerde kerk te Kollum is gelegen aan de Oostenburgstraat nr. 3. In het kader van de fusie met de Hervormde Gemeente te Kollum in mei 2008 zal het gebouw officieel Oosterkerk genoemd worden, een naam ontleend aan de naam van de straat. De kerk met toren en bijgebouwen ligt geheel vrijstaand en is uitgevoerd in baksteen waarbinnen een betonskelet. De aanbouw links achter de kerk (met plat dak waarin enkele zalen) dateert uit de bouwtijd van de kerk. De aanbouw rechts van de kerk is aan de achterzijde van de kerk verbonden met het oudere deel en is opgetrokken in 1986. Voor die tijd stonden op deze plek, ook vrijstaand, een kosterswoning en het gebouw Pro Rege. Het kerkgebouw heeft een robuuste uitstraling door de breedteligging met centraal daarin de monumentale toren, de nog sobere expressionistische vormgeving en de toepassing van grillig gevormde bakstenen,. De kerk is gebouwd in 1924-1925 naar ontwerp van Egbert Reitsma, architect te Groningen (1892-1976). De opdracht voor de bouw van een kerk te Kollum is de eerste van een serie opdrachten voor de bouw van gereformeerde kerken. In de kerken van Reitsma zien we de toepassing van de uitgangspunten voor kerkbouw zoals de voorman van de gereformeerden, dr. A. Kuyper, die formuleerde in zijn boek 'Onze Eeredienst' dat in 1911 verscheen. Typerend voor de kerken van Reitsma is de toepassing van mondsteen; bakstenen die in steenovens te dicht bij het vuur hebben gestaan waardoor deze stenen onregelmatig van vorm en structuur zijn. Reitsma kreeg in 1924 de opdracht om een nieuw kerkgebouw te ontwerpen ter vervanging van een houten gebouw uit 1887. De eerste steen werd gelegd in augustus 1924; het kerkgebouw kon in gebruik genomen worden op 17 juni 1925. Ondanks de aanwezigheid van de toren is er nooit een luiklok en een uurwerk met klok geweest. In de zestiger jaren is met name het liturgisch centrum met toestemming van de architect gewijzigd. Ten behoeve van een groter podium zijn onderdelen verwijderd. Oude interieurfoto's geven een indruk hoe de kerk er toen heeft uitgezien*. Voor de preekstoel stond een lage betegelde muur met aan de voorzijde het doopvont. Dit was opgebouwd uit twee rechthoekige hardstenen blokken die thans opgesteld staan in de hal. Op het muurtje stond de lezenaar voor de voorzanger. Links en rechts op de foto zijn nog twee lage meerzijdige blokken zichtbaar waarvan de functie niet duidelijk is. Bij de renovatie is de preekstoel die aanvankelijk voor de helft betegeld was, geheel voorzien van een houten beschot. Toen is ook de bakstenen muur van het liturgisch centrum van wandbeschot voorzien. Verder had de lamp in het midden van de kerk een rijkere uitstraling door twee afhangende buizen met gloeilampen.

De kerk heeft een beschermde status als monument van jonge bouwkunst.

Orgel

Het orgel is in 1966 gebouwd door de firma Fonteijn & Gaal (Amsterdam en Rotterdam).

Dispositie
  • Hoofdwerk (manuaal 1): Prestant 8' - Holpijp 8' - Octaaf 4' - Roerfluit 4' - Gemshoorn 2' - Mixtuur 1⅓' 4 sterk - Schalmei 8'.
  • Rugwerk (manuaal 2): Baarpijp 8' - Salicionaal 8' - Prestant 4' - Koppelfluit 4' - Octaaf 2' - Quint 1⅓' - Sesquialter 2 sterk - Dulciaan 8' - Tremulant.
  • Pedaal: Subbas 16' - Octaafbas 8' - Octaaf 4' (unit) - Fagot 16' - Schalmei 4'.
  • Koppelingen: Hoofdwerk aan Pedaal - Rugwerk aan Pedaal - Rugwerk aan Hoofdwerk.

Elektro-pneumatische tractuur. Manuaalomvang: C-g3. Pedaalomvang: C-f1.

Externe links

Afbeeldingen

Exterieur

Interieur