Handelingen

Utrecht, Bemuurde Weerd Oostzijde 56 - Sint Jakobuskerk

Uit Reliwiki


Bezig met het laden van de kaart...
Algemene gegevens
Naam kerk: St. Jakobuskerk
Genootschap: Oud Katholieke Kerk
Provincie: Utrecht
Gemeente: Utrecht
Plaats: Utrecht
Adres: Bemuurde Weerd OZ 56
Postcode: 3514AS
Architect herbestemming: Zecc Architecten
Inventarisatienummer:
Jaar ingebruikname: 1870
Architect: Gerardus Gerritsen
Huidige bestemming: woning
Monument status: Gemeentelijk monument


Omschrijving oorspronkelijke kerk

Gebouwd als Oud-Katholieke parochiekerk. Interessant vroeg neogotisch kerkgebouw zonder toren.

De stijl waarin het kerkgebouw werd gebouwd is de zogenaamde Waterstaatsgothiek. Over de gehele lengte meet de kerk circa 30 meter, de breedte is circa 11 meter en het schip is ongeveer 20 meter lang. De aankleding van de kerk was, in het begin zeer zeker, sober. De huidige gebrandschilderde ramen dateren waarschijnlijk uit 1911.

Deze oud-katholieke kerk is een 1-beukig, 6 traveeën lang gebouw met een driezijdig koor. Op de middenrisaliet van de voorgevel stond oorspronkelijk een toren, maar deze is in 1889 wegens verzakkingen gesloopt. De aan de Vecht gelegen kerk onderscheidt zich in de straatwand doordat ze enigszins teruggezet is, zodat een ondiep voorplein ontstond, door een ijzeren sierhek afgesloten. De kerk ligt terug ten opzichte van de rooilijn, ingesloten tussen woningen aan de Gruttersdijk. Gepleisterde houten gewelven rusten op pilasters met schalken.

Het grote huis dat rechts bij het kerkfront aansluit is de pastorie uit dezelfde bouwtijd en beschikt over een aantal zalen en een grote achtertuin. Het gebied tussen Vecht en Stroomkade heeft het karakter van een oud industriegebied met geringe welvaart gehad, waarbinnen de kerk een niet onbelangrijk element was. De Jakobuskerk was oorspronkelijk de kerk van de hoveniers uit Pijlsweerd en uit de omgeving van de Vecht. De kerk is met name vanwege de ligging en de relatie met de omgeving van historisch en architectonisch belang.

Geschiedenis

Periode 1870-1991, Oud katholieke parochie Heilige Jakobus

De Parochie kent een eeuwen oud verleden teruggaand tot medio 1400. In 1643 is de parochie van St. Jakobus, die in de Bemuurde Weerd (gemeente buiten de Waard) gelegen was, zich gaan ontwikkelen tot een zelfstandige parochie met een eigen kapel. Eeuwenlang hebben de hoveniers voor een belangrijk deel de parochie van St. Jakobus gevormd.

Op de huidige locatie van de kerk en parochie heeft naar alle waarschijnlijkheid een schuilkerk gestaan. Een afbeelding is tot nu toe niet bekend en is weinig historisch materiaal beschikbaar.

De oude schuilkerk en een tweetal woonhuizen er naast die enige jaren tevoren door het kerkbestuur waren aangekocht zijn gesloopt ten behoeve van de huidige kerk. Het kerkbestuur heeft in 1869 de architect G. Gerritsen te Utrecht verkozen, die de kerk ook als aannemer zou bouwen. Op 10 februari 1870 verleende het gemeentebestuur toestemming tot de bouw van de kerk en pastorie. Het werk werd gegund voor het bedrag van f 25.481,00 gulden. Op 4 mei 1870 werd de eerste steen gelegd door de aartsbisschop van Utrecht. Op 14 december 1870 is de kerk ingewijd.

De toren heeft het echter niet lang uitgehouden. Al spoedig bleek dat bij de bouw de fundamenten niet op het gewicht van de toren berekend waren. Er ontstond verzakking, zodat de toren in 1889 afgebroken moest worden. De sporen hiervan zijn momenteel aan de huidige gevels te zien. De voorgevel van de kerk werd bijgewerkt en bekroond met een hardstenen kruis. Daarachter werd een houten klokkenkamer gemaakt, waarin de luidklok werd aangebracht. In 1945 was deze klok een van de weinige overgebleven klokken in Utrecht, die bij de bevrijding geluid kon worden.

De diensten werden eind jaren 1980 gestaakt en het perceel is in particuliere handen gekomen.

In opdracht van het toenmalige parochiebestuur zijn bij de overdracht alle interieur zaken/meubilair verwijderd zoals het orgel, altaar, 3 glas in lood vensters, beelden, verlichting, kerkbanken, preekstoel etc., en verloor het kerkgebouw daarmee haar oorspronkelijke karakter.

Periode 1991-2007, Eerste particuliere eigenaar

Van 1991 tot 2007 is de kerk en bijbehorende pastorie in particuliere handen bij de heer J.A.M. Doesburg en mevrouw S.B. de Vos.

In deze periode is er structureel onderhoud gepleegd aan het casco. Hierbij zijn o.a. de dakgoten, nokvorst, daklijsten en steunberen gerestaureerd. In deze periode is een centrale verwarmingsinstallatie aangebracht en is de elektriciteitsinstallatie vernieuwd.

De kerk wordt in deze periode ook gebruikt als congres/expositiezaal/concertzaal. De grootste (interieur) ingreep was het aanbrengen van een tussenvloer, die de ruimtelijkheid van de kerk heeft doorbroken. Een onderheide staalconstructie bestaande uit 8 kolommen en 4 spanten heeft als basis gediend en is uitgevoerd zonder dat de constructieve samenhang van de kerk is aangetast middels een “vork-constructie” langs de pilasters.

De houten balklaag op de begane grond is deels vervangen in verband met houtrot van de balkkoppen. De originele houten plankenvloer is deels intact gebleven.

Periode 2007 – heden, herbestemming tot woning

In 2007 wordt de kerk gekocht door een particuliere eigenaar die de kerk wil herbestemmen tot één grote woning. Hij geeft Zecc Architecten opdracht tot het renoveren van de kerk en het realiseren van een woonfunctie. Dit succesvolle herbestemmingproject geniet inmiddels internationale bekendheid en wordt wereldwijd in vele vakbladen gepubliceerd.

Ontwerp Zecc Architecten

Ruimte

De Oud Katholieke St. Jakobuskerk is getransformeerd tot een riante woning. De aanwezigheid van de tussenvloer die in de jaren 90 is gerealiseerd vormde bij aanvang een belangrijk uitgangpunt voor het ontwerp. De tussenvloer is ingrijpend aangepast om de ruimtelijke kwaliteiten van de kerk te verbeteren of te herstellen. Met het verwijderen van gedeelten van de tussenvloer zijn interessante zichtlijnen benadrukt en kan het licht beter doordringen tot de begane grond.

Onder de gemanipuleerde tussenvloer bevinden zich nu slaapkamers, een studeerkamer en een badkamer. Indirect daglicht voor deze functies treedt binnen via gaten en openingen in wanden en vloeren. De openingen zijn een soort inwendige patio’s, die tevens de living op de 1e verdieping verdelen in verschillende plekken.

De lelijke tussenvloer uit de jaren 1990 is in het ontwerp getransformeerd tot een functionele en ruimtelijke sculptuur in het monument. Het is moderne woonvolume is tot in detail ‘losgehouden’ van het oude gebouw en kan worden beschouwd als een tijdelijke ‘bewoner’ van de historische kerk.

De verkeersruimte meandert dwars door het volume en verbindt de open voorzijde met het achterste gedeelte van de kerk waar vroeger het altaar stond. Soms is de ervaring van de monumentale kerk dominant en op andere momenten overheerst de nieuwe ‘look’ van de woonkerk. In het achterste gedeelte is de woonkeuken ondergebracht, waarbij het keukenblok los in de ruimte is geplaatst. Oude kerkbanken zijn hergebruikt voor de eettafel.

Om de relatie met de achtertuin te versterken en de eetruimte van extra daglicht te voorzien is een drietal nieuwe puien gemaakt. De slanke puien onderscheiden zich van de andere ramen in de gevels en zijn soms schuin in de gevel geplaatst om het onderscheid met de bestaande vensters te versterken. Verder is de kerk aan de buitenzijde volledig intact gelaten en komt daglicht binnen via de oorspronkelijke glas-in-loodramen.

De bijzondere kwaliteit van dit project is dat de kerk is getransformeerd tot een woning. De kerk is niet opgedeeld in kleine wooneenheden, waardoor de ruimtelijkheid van de kerk verloren zou zijn gegaan. Bovendien maken kleine wooneenheden of gesplitste eigendomssituaties een nieuwe herbestemming in de toekomst onmogelijk. Nu is het op termijn denkbaar dat de kerk kan worden verbouwd voor publieke doeleinden zoals een bibliotheek, boekwinkel, museum of zelfs weer een kerk!

Materiaal

Er is zo min mogelijk van de bestaande kerk ‘aangeraakt’ of aangepast. De bestaande houten vloer, de glas-in-loodramen en oude deuren zijn behouden en plaatselijk hersteld. Het nieuwe witte volume is ‘losgehouden’ van de kerkwanden, kolommen en de gewelven. Het strakke gestuukte volume is opgebouwd uit staal, hout & plaatmateriaal. Dichte borstweringen begeleiden zichtlijnen en begrenzen de plekken van de living. Glasvlakken in het volume bieden steeds weer een ander doorzicht op fragmenten in de kerk. Bovendien reflecteren ze historische elementen, waarmee een versmelting ontstaat van oud en nieuw.

Externe links

Afbeeldingen

Afbeeldingen Zecc Architecten