Handelingen

Utrecht, Jacobskerkhof 22 - Jacobikerk

Uit Reliwiki


Bezig met het laden van de kaart...
Algemene gegevens
Naam kerk: Jacobikerk
Genootschap: PKN Protestantse gemeente Utrecht
Provincie: Utrecht
Gemeente: Utrecht
Plaats: Utrecht
Adres: Jacobskerkhof 22
Postcode: 3511BL
Inventarisatienummer: 00312
Jaar ingebruikname: 14e eeuw
Architect:
Huidige bestemming: kerk
Monument status: Rijksmonument 36148


Geschiedenis

Westzijde van de Jacobikerk. Foto: A. Roks
Zuidzijde van de Jacobikerk. Foto: A. Roks

Driebeukige hallenkerk met toren in de (voormalige) volksbuurt Wijk C.

De Jacobikerk werd gesticht in het tweede kwart van de 12de eeuw aan de zuidoever van de Vecht, een zijtak van de Rijn, in een dorpje van schuitenvoerders en kooplui. Deze nederzetting werd in 1122 binnen de omwalling van de stad opgenomen toen Utrecht stadsrechten kreeg. In 1173 wordt de kerk voor het eerst genoemd.

De Jacobikerk dankt haar naam aan de apostel Jacobus de Meerdere, een van de apostelen van Jezus. Hij zou kort na Jezus' dood naar Spanje zijn gegaan om daar het geloof te verkondigen. Hij keerde terug naar Jeruzalem waar hij onthoofd werd op bevel van koning Herodes (Handelingen 12: 2). Nadat zijn stoffelijk overschot in het noorden van Spanje (nabij Santiago de Compostela) was gevonden, reisden veel pelgrims daarheen langs de zogenaamde "wegen van Sint Jacob". Aan een van deze wegen lag ook de Jacobikerk. Bij hun terugkeer uit Spanje droegen de pelgrims schelpen van het strand van Compostela op hun hoed. Deze pelgrims- of Sint Jacobsschelp diende als herkenning voor hen die op pelgrimstocht waren geweest. Voorstellingen van deze schelp zijn op verschillende plaatsen in de kerk te vinden, zoals bijvoorbeeld als windwijzer op de toren, en op grafstenen in de kerk.

Met de bouw van de huidige kerk werd aan het einde van de 13de eeuw begonnen. De kerk is in de Middeleeuwen diverse keren veranderd, vernieuwd en uitgebreid. In de 15e eeuw kreeg zij haar huidige vorm. In 1580 werd de uitoefening van de katholieke godsdienst in Utrecht verboden en werd de Jacobikerk een protestantse kerk. Na de Reformatie is het interieur sterk veranderd. De huidige indeling kwam tot stand na de restauratie van 1978. De kerk is in gebruik bij de Protestantse Kerk in Nederland.

Monumentomschrijving Rijksdienst

Jacobikerk en Jacobitoren. Bakstenen driebeukige hallenkerk met toren welke met natuursteen bekleed is. 13e eeuwse kruiskerk in 15e eeuw verbouwd, koor en zuiderzijbeuk voor 1487 voltooid. Orgel. In de hoofdkas, die ten dele nog dateert uit de tweede helft 15e eeuw met 19e eeuwse ornamentiek, heeft R. Garrels in 1740 een nieuw Hoofdwerk en Pedaal geplaatst met gebruikmaking van ouder pijpwerk. Het oude Rugwerk werd in 1813 vervangen door een rugwerk van A. Meere. De toestand 1740/1813 werd bij de laatste restauratie in 1978 hersteld. Kabinetorgel, waarschijnlijk vervaardigd door H. Hess in 1774. In 2003 aan de Jacobikerk geschonken. Op de klokkenzolder in een houten klokkenstoel bevinden zich vijf klokken. De grote klok -Salvator- is tevens de oudste: Steven Butendiic vervaardigde haar in 1479. Ze weegt ca. 4000 kg. De tweede klok -Jacob; 2200 kg- werd in 1992 door Eijsbouts vervaardigd. De drie overige klokken zijn van de fa. Petit & Fritsen, die deze in 1953 (Johannes Baptist) en 1954 (Maria en Jozef) vervaardigde voor de R.K. St. Johannes de Doperkerk in Utrecht-Hoograven. Na de sloop van deze kerk werden de drie klokken voor de Jacobikerk aangekocht. Mechanisch torenuurwerk van Eijsbouts, 1953, voorzien van elektrische opwinding. De kerk draagt twee zuidwijzers, namelijk één van roodbruine zandsteen boven het ingangsportaal, de tweede, een koperen zuidwijzer op de topgevel van het zuider dwarsschip.

De toren

“Het was den 1 augusti nieuwe stijl dat een vervaarlijke orkaen veele landen in Europa treften, als mede dit Nederland, maar bijzonderlijk dese stadt Uytrecht, want nergens hier omtrent mogt het haalen bij de schrikkelijkhijt, die men tot Uytrecht ende omliggende dorpen vernam. ... De hooge spits en ’t kostelijk speelwerk van de Jacobikerk, wierd tot het uurwerk toe omverre geslagen, of storte schuyns tussen de huysen en de kerk neer, sonder de huysen veel te beschadigen. ...”

schild aan de toren

Aldus het verhaal van één van de vele kroniekschrijvers die de orkaanramp van 1674 beschreven. Een gigantische storm had naast het middenschip van de Dom een deel van de toren van de Jacobikerk doen neerstorten. De toren, met zijn 37 klokken tellende beiaard, viel gedeeltelijk op de kerk en op straat. Uit notulen blijkt dat direct na de ramp de grootste zorg was waar men de verkondiging kon laten doorgaan: “.. dat daer door groote ongelegentheyt komt te onstaen tot oeffeningh vande Godtsdienst, is dese vergadering bij een geroepen om in desen noodige ordres te stellen...”

In 1810 was Utrecht een stad in Napoleons keizerrijk. Franse autoriteiten plaatsten een optische telegraaf op de afgeplatte toren van de Jacobikerk. Via dit telegraafstelsel konden berichten snel van Parijs naar Amsterdam worden gestuurd.

De torenspits werd pas geheel hersteld in 1953. Deze spits is lager dan de oorspronkelijke. De toren was in de Middeleeuwen circa 80 meter, na de Dom de hoogste in Utrecht. Sinds de restauratie is de toren 63 meter hoog (sinds de sloop van de R.K. Sint Monicakerk in 1977 ook nu, na de Dom, de hoogste kerktoren in Utrecht).

(bron: http://www.jacobikerk.nl)

In de media

Uit Reformatorisch Dagblad, 5 mei 2009.

De toren van de Jacobikerk in Utrecht krijgt een opknapbeurt. Het voegwerk wordt hersteld, de elektra vervangen en de toren schoongemaakt en opnieuw geschilderd. Steigers zijn voor het onderhoud niet nodig, omdat er een hoogwerker aan te pas komt. De bouwmaterialen worden onder de toren opgeslagen.

De burgerlijke gemeente is eigenaar van de torens van de kerkgebouwen in de binnenstad, en daarom ook verantwoordelijk voor het onderhoud ervan. Tevens heeft de gemeente Utrecht volgens een woordvoerder dit jaar een half miljoen euro gestort in het onderhoudsfonds van vijf monumentale kerkgebouwen in de binnenstad: de Buurkerk, de Domkerk, de Jacobikerk, de Janskerk en de Nicolaïkerk.

In de Buurkerk is het Nationaal Museum van Speelklok tot Pierement gevestigd. In de overige vier kerkgebouwen kerken wijkgemeenten van de protestantse gemeente Utrecht. Van de rente van het onderhoudsfonds bekostigt de protestantse gemeente het onderhoud aan de gebouwen minus de torens. Een deel van de noodzakelijke onderhoudskosten, zoals brandveiligheidsvoorzieningen en technische installaties, komt namelijk niet voor vergoeding van de Rijksdienst voor archeologie, cultuurlandschap en monumenten (RACM) in aanmerking.

Externe link

Afbeeldingen

Exterieur

Interieur