Handelingen

Utrecht, Pieterskerkhof 5 - Pieterskerk

Uit Reliwiki


Bezig met het laden van de kaart...
Algemene gegevens
Naam kerk: Pieterskerk
Genootschap: Waalse Gemeente
Provincie: Utrecht
Gemeente: Utrecht
Plaats: Utrecht
Adres: Pieterskerkhof 5
Postcode: 3512JR
Inventarisatienummer: 00314
Jaar ingebruikname: 11e eeuw
Architect: Vianen, G.T. van (westgevel) 17e eeuw
Huidige bestemming: kerk
Monument status: Rijksmonument
Monumentenbordje 2014.jpg
18297

Geschiedenis

Pieterskerk vanuit het NW. Foto: A. Roks
Pieterskerk vanuit het ZO. Foto: A. Roks
Romaans reliëf Pilatus en de Kruisiging. Foto: A. Roks
Romaans reliëf engel op het geopende graf van Christus en drie naderende vrouwen. Foto: A. Roks
De sarcofaag van bisschop Bernold. Foto: A. Roks
Plattegrond. A. Roks

De Pieterskerk is gebouwd tussen 1040 en 1048 als oostelijke kerk van het zogenaamde kerkenkruis, dat bisschop Bernold stichtte rondom de Romaanse Domkerk. De andere kerken zijn; de Janskerk in het noorden, de Paulusabdij in het zuiden en de later in het westen gebouwde Mariakerk. Van de oorspronkelijk Romaanse kerken is de Pieterskerk het best bewaard gebleven, hoewel de kerk ook niet zonder kleerscheuren de geschiedenis is doorgekomen. De Pieterskerk is een Vroegromaanse driebeukige kruisbasiliek opgetrokken uit tufsteen. Het koor bestond oorspronkelijk uit een getrapte koorpartij, waarvan naast het koor aan beide zijden een zijkoor bevindt. Aan de noordzijde van het koor is het Romaanse zijkoor nog aanwezig. Onder het koor bevindt zich een driebeukige crypte, waar zich de sarcofaag van bisschop Bernold bevindt. Het koor en transept zijn rond de 13e eeuw overwelfd met kruisribgewelven.

Het middenschip wordt door forse rode zandstenen zuilen met teerlingkapitelen gescheiden van de zijbeuken. De beuken hadden oorspronkelijk vlakke plafonds, waarvan het middenschip in de 15e eeuw werd voorzien van een houten tongewelf. Het schip was oorspronkelijk langer en had een westwerk met twee torens. De beide Romaanse torens stortten gedeeltelijk in door de orkaan die Utrecht in 1674 teisterde. Zij werden geheel afgebroken samen met de tussen gelegen eerste travee van het middenschip, dat daardoor van 7 naar 6 traveeën werd teruggebracht. Het westwerk bestond uit een Romaanse galerij, waarvan de gewelven op zuilen met teerlingkapitelen rustten. Een erg vreemd detail zijn de vensters in de lichtbeuk van het middenschip die niet gelijk lopen met de boogopeningen daaronder, zoals gebruikelijk is. Vermoedelijk is deze vensterindeling een gevolg van een latere vernieuwing van de bovenwanden. De westgevel is na de verwoesting van 1674 vervangen door een nieuwe gevel naar een ontwerp van Ghijsbert Thönszn. van Vianen.

Op de viering is een koepeltorentje gebouwd waarin een klok van Willam Butendiic uit 1435 is gehangen. Het klokje was afkomstig uit de gesloopte kerk van een klooster elders in Utrecht en kwam in 1656 naar de Pieterskerk. Het heeft een onderdiameter van 60,1 cm.

Rond de 13e eeuw werden het koor en transept gewijzigd, ze werden onder andere voorzien van stenen gewelven. Ook werden de vensters rond 1370 in Gotische stijl gewijzigd. Het zuidelijke Romaanse zijkoor werd vervangen door de Gotische Dekenskapel (±1300-1325). Aan de noordzijde van het schip werd ca. 1450 de Pieternellenkapel opgetrokken. De Pieterskerk viel in 1580 ten offer aan de Beeldenstorm. Na de Reformatie bestonden er plannen voor afbraak, maar die werden verhinderd door protesten van families die grafkelders in de kerk bezaten. De kerk werd toen jarenlang gebruikt als kazerne. Het koor werd van de rest van de kerk afgescheiden en in 1621 ingericht als snijkamer van de latere universiteit. In 1625 kwam de Pieterskerk in gebruik bij de Engelse gemeente en in 1656 bij de Waalse gemeente. In 1955-1959 ook in gebruik als Gereformeerde Kerk Vrijgemaakt. Een grootscheepse restauratie van de Pieterskerk vond plaats van 1954 tot 1970. Alle houten gewelven stammen ook uit deze periode.

De crypte is sinds de jaren 1980 in gebruik als grafkapel, c.q. urnenbewaarplaats.

De Dekenskapel is in gebruik voor de (kleinschalige) kerkelijke vieringen van de Waalse Gemeente.

Op Pieterskerkhof 5 staat een pand met gepleisterde gevel met rechte kroonlijst. Dit behoorde ook tot het Pieterskerkcomplex, en stamt uit de 17e eeuw. Grootkapittelzaal uit 1660.

Monumentomschrijving Rijksdienst

Pieterskerk (Waalse gemeente) door Bisschop Bernulphus gebouwd, in 1045 gewijd. Turfstenen driebeukige kruiskerk met crypta onder het koor, gewelfd in de 15e eeuw, beide westtorens in 1674 tijdens de storm verwoest. Westgevel uit 1674, Pieternellenkapel uit ca.1450 en Dekenskapel uit vermoedelijk 1325. Kabinetorgel uit 2e helft 18e eeuw. In 1985 gerestaureerd door Fama en Raadgever. Klokkenstoel met klok van W. Butendiic, 1435, diam. 60,1 cm

Orgels

Hoofdorgel

Het hoofdorgel is in 1967/68 als opus 643 gebouwd door de firma Pels & Van Leeuwen (Alkmaar). Adviseur was Ir. P. Kluyver. In 1991 intoneert de firma Fama & Raadgever (Maarssen) het orgel opnieuw.

Dispositie
  • Hoofdwerk (manuaal 2): Holquintadena 16' - Prestant 8' - Roerfluit 8' - Octaaf 4' - Gemshoorn 4' - Quint 2⅔' - Superoctaaf 2' - Mixtuur 1⅓' 6 sterk - Trompet 8' (horizontaal) - Schalmei 4' (horizontaal).
  • Rugwerk (manuaal 1): Holpijp 8' - Salicet 8' (C-H in Holpijp) - Prestant 4' - Roerfluit 4' - Speelfluit 2' - Tertiaan 1' 2 sterk - Scherp 1' 3 sterk - Kromhoorn 8' - Tremulant.
  • Bovenwerk (manuaal 3): Prestant 8' - Octaaf 4' - Mixtuur 2' 4 sterk. In zwelkast: Bourdon 8' - Salicionaal 8' - Koppelfluit 4' - Nasard 1⅓' - Sifflet 1' - Bombarde 16' - Trompette 8' - Vioolregaal 8' - Tremulant.
  • Pedaal: Prestant 16' - Subbas 16' - Baarpijp 8' - Octaaf 4' - Mixtuur 2' 4 sterk - Bazuin 16' - Trombone 8' - Klaroen 4'.
  • Koppelingen: Rugwerk aan Pedaal - Hoofdwerk aan Pedaal - Bovenwerk aan Pedaal - Rugwerk aan Hoofdwerk - Bovenwerk aan Hoofdwerk.

Mechanische sleepladen. Manuaalomvang: C-g3. Pedaalomvang: C-f1.

Kabinetorgel van Hess

Het kabinetorgel is in 1765 gebouwd door Hendrik Hermanus Hess (Gouda). In 1970 restaureert de firma Fama & Raadgever (Utrecht) het en plaatst het over naar het gebouw van de NCRV in Hilversum. In 1987 plaatsen zij het over naar de Pieterskerk. Het orgel is door de NCRV in bruikleen gegeven.

Dispositie
  • Manuaal: Bourdon 16' discant - Prestant 8' discant - Holpijp 8' bas/discant - Prestant 4' bas/discant - Quint 3' bas/discant (1970) - Octaaf 2' bas/discant - Fluit 2' - Terts 1 3/5' discant (1970).

Geen pedaal. Mechanische sleeplade. Omvang: C-d3. Toonhoogte: a1 = 443 Hz. Temperatuur: Werckmeister. Winddruk: 45 mm. WK.

Kabinetorgel in de Dekenkapel

Het orgel in de Dekenkapel is rond 1780 gebouwd door Johannes Pieter Künckel (Rotterdam). In 1970 restaureert de firma L. Verschueren (Heythuysen) het en plaatst het in de Pieterskerk. In 1985 reinigt de firma Fama & Raadgever (Utrecht) het orgel en plaatst een nieuw Terts-register.

Dispositie
  • Manuaal: Prestant 8' discant - Holpijp 8' bas/discant - Viola 8' discant (1970) - Prestant 4' discant - Fluit 4' bas/discant - Quint 3' bas/discant - Octaaf 2' bas/discant - Terts 1 3/5' discant (1985) - Superoctaaf 1' bas - Tremulant.

Geen pedaal. Mechanische sleeplade. Omvang: C-f3. Toonhoogte: a1 = 412 Hz. Winddruk: 50 mm. WK.

Bezienswaardigheden

  • Vier zandstenen reliëfs die tot de belangrijkste Romaanse beeldhouwwerken in Nederland behoren, naast de trappen van het koor.
  • De sarcofaag van bisschop Bernold, die in 1952 in de kerk is opgegraven, in de crypte.
  • Fraaie rode zandstenen zuilen met teerlingkapitelen, waarvan enkele oorspronkelijke exemplaren in de kerk staan opgesteld.
  • Enkele restanten van muurschilderingen.
  • Een altaarstuk uit 1554 van een onbekende schilder, opgesteld in de Dekenkapel.

Externe links

Afbeeldingen

Exterieur

Interieur