Handelingen

Utrecht, Servaasbolwerk 1a - Leeuwenberghkerk

Uit Reliwiki


Bezig met het laden van de kaart...
Algemene gegevens
Naam kerk: Leeuwenberghkerk
Genootschap: Nederlandse Protestanten Bond
Provincie: Utrecht
Gemeente: Utrecht
Plaats: Utrecht
Adres: Servaasbolwerk 1a
Postcode: 3512NK
Inventarisatienummer:
Jaar ingebruikname: 1930
Architect:
Huidige bestemming: cultureel centrum
Monument status: Rijksmonument 18333

Geschiedenis

Belangrijk historisch kerkgebouw zonder toren.

Voorheen o.a. gasthuis, sinds 1930 kerk NPB, als zodanig buiten gebruik in 2004.

Vanaf 1930 was "De Leeuwenbergh" de kerk van de Nederlandse Protestantenbond en de Vereniging van Vrijzinnig Hervormden.

De laatste dienst in de Leeuwenberghkerk aan het Servaasbolwerk is 12 september 2004 gehouden. De huur was niet meer op te brengen en de gemeenschap vergrijsde. De nieuwe bestemming was op dat moment nog niet bekend. (zie ook www.leeuwenbergh.org) (52-04)

Monumentomschrijving Rijksdienst

Gasthuis Leeuwenbergh, in 1567 gesticht als pesthuis, dubbele zaal door twee zadeldaken gedekt tussen twee paren topgevels, stichtingssteen in Schalkwijkstraat. Tweeklaviers mechanisch orgel met vrij pedaal en 22 registers, gebouwd in 1954 door de firma Flentrop uit Zaandam.

Gebouwomschrijving SKKN

Oostgevel Leeuwenbergh. Foto: A. Roks

Historisch overzicht

Het Leeuwenbergh-gebouw, kortweg 'Leeuwenbergh' genaamd, werd in 1567 als pesthuis gebouwd uit de nalatenschap van Agnes van Leeuwenberch (ca. 1500 - 1562) op de hoek van het Servaasbolwerk en de Schalkwijkstraat. Tot tenminste 1666 heeft het tweebeukige, geheel onderkelderde gebouw ook daadwerkelijk als pesthuis gefungeerd. Daarna werd het, nadat het enige jaren leeg had gestaan, door de Franse bezetters gevorderd en gebruikt als militair hospitaal. In 1678 wordt het door brand verwoest. Herbouw volgt volgens het oorspronkelijke plan. Vervolgens staat het opnieuw leeg, ruim een eeuw lang (!). In 1793 dragen de regenten van het gasthuis het gebouw over aan de stad Utrecht in ruil voor een stuk grond buiten de singels. Het gasthuis doet vervolgens enkele jaren dienst als kazerne voor de lijfwacht van koning Lodewijk Napoleon. Waarschijnlijk is toen de oorspronkelijke binnenruimte uitgebroken. Die bestond uit vier ruime ziekenzalen (zonder verdieping) aan weerszijden van een breed gangpad. Elke zaal had twaalf bedsteden. Deze stonden langs de muren in de lengte achter elkaar. Door de vensters en de deuren, die geopend konden worden, was er steeds voldoende gelegenheid voor ventilatie. In 1845 staat het stadsbestuur Leeuwenbergh af aan de curatoren van de universiteit om er een scheikundig laboratorium van te maken ten behoeve van de in 1840 benoemde hoogleraar in de chemie, professor G.J. Mulder. In dat jaar kregen de van oorsprong rechthoekige kruisvensters de spitsboogvorm en verdwenen de bakstenen gevels onder een witte pleisterlaag. De verdiepingsvloer, al in de kazernetijd aangebracht, bleef intakt. In 1881 - 1885 volgde een restauratie. De muren werden van hun pleisterlaag ontdaan, maar de vensters herkregen vreemd genoeg niet hun oorspronkelijke vorm: de ijzeren spitsboogramen kregen bakstenen neogotische traceringen. In 1903 verhuisde het chemisch lab naar een nieuwe lokatie. Het gebouw stond enkele jaren leeg. In 1908 stond de stad opnieuw het gasthuisgebouw aan de universiteit af, ditmaal om er een farmacologisch instituut in te vestigen onder leiding van de vermaarde professor Rudolf Magnus. In 1929 kreeg dit instituut een nieuw laboratorium aan de Vondellaan en werd Leeuwenbergh opnieuw verlaten. Ds. J.P.C. Poldervaart, predikant van de Utrechtse afdeling van de Vrijzinnige Geloofsgemeenschap NPB, neemt dan het initiatief het gebouw te huren van de gemeente Utrecht ten behoeve van de NPB, afdeling Utrecht (opgericht in 1870) en de Vereniging van Vrijzinnige Hervormden in Nederland (VVH), afdeling Utrecht (opgericht in 1913). Beide genootschappen kerkten sinds 1900 gezamenlijk in het gebouw Boothstraat 7 te Utrecht, nieuw gebouwd door de NPB in 1900. Voordat men echter Leeuwenbergh betrok, werd het gebouw gerestaureerd op kosten van de gemeente Utrecht onder leiding van architect ir. G.W. van Heukelom. Daarbij werden alle latere inwendige bouwsels uitgebroken, zodat een grote tweebeukige hallenruimte ontstond. Corresponderend hiermee werd er een predikkerk (de westbeuk) en een wandelkerk (de oostbeuk) gecreëerd. Ook voor de inrichting leverde architect Van Heukelom het ontwerp. De kosten hiervan bedroegen ƒ 10.000,-, later ƒ 12.000,- en hoger. Daarom werd besloten alleen het voorste deel van banken te voorzien. De inwijding had plaats op 26 oktober 1930. Het plan om de kelders van het gebouw in te richten voor jeugdbijeenkomsten bleek ook te duur. Daarom bouwde men in de tuin voor ƒ 3.500,- een apart gebouwtje, 'Klein Leeuwenbergh' genaamd. In de zomer van 1931 was het gebouwtje klaar. In 1977-1978 werd Leeuwenbergh nogmaals ingrijpend in- en uitwendig gerestaureerd, waarbij de door boktor aangetaste kap geheel werd vervangen. Op 27 april 1990 verwierf tenslotte de Stichting Instandhouding Leeuwenbergh het gebouw. In 2004 is de Leeuwenberghgemeente overgaan naar de Remonstrantse Geertekerk te Utrecht, en heeft De Leeuwenbergh verlaten.

Biotoop

Het pesthuis, dat Leeuwenbergh aanvankelijk was, werd aan de rand van de stad, nog net binnen de omwalling, gebouwd op de hoek van het Servaasbolwerk en de Schalkwijkstraat. Het lag met de achtergevel (die nu voorgevel is) tegen de stadsmuur in de achtertuin van het St. Quintijnsgasthuis, dat op de hoek van de Nieuwe Gracht en de Schalkwijkstraat gelegen was. De oorspronkelijke voorgevel van het pesthuis (nu de achtergevel) was naar de stad gericht en keek uit over een langerekt erf, dat als moestuin werd gebruikt en tevens (tot in de zeventiende eeuw) als kerkhof dienst deed. Een deel van dat erf is nu nog herkenbaar in de ommuurde binnenplaats achter Leeuwenbergh, waar ook het gebouwtje 'Klein Leeuwenberg' zich bevindt. Pas toen in de negentiende eeuw de wallen waren geslecht, werd de oorspronkelijke achteringang hoofdingang en andersom.

Externe links

Afbeeldingen

Exterieur

Interieur