Handelingen

Zevenhuizen, Dorpsstraat 139 - Vrijzinnig Protestantse Kerk

Uit Reliwiki


Bezig met het laden van de kaart...
Algemene gegevens
Naam kerk: Kerk Vrijzinnig Protestanten
Genootschap: Vereniging van Vrijzinnige Protestanten in Zevenhuizen e.o.
Provincie: Zuid-Holland
Gemeente: Zuidplas
Plaats: Zevenhuizen
Adres: Dorpsstraat 139
Postcode: 2761AL
Inventarisatienummer: 16720
Jaar ingebruikname: 1866
Architect:
Huidige bestemming: kerk
Monument status: Rijksmonument 525075

Geschiedenis

Eclectisch zaalkerkje met rondboogvensters.

Geschiedenis

Geschiedenis van het kerkgebouw

In december 1992 is door de Stichting Oud Zevenhuizen-Moerkapelle in een speciale uitgave van ‘Verleden Tijdschrift’ (1992, nr. 31) geschreven over de geschiedenis van dit kerkgebouw. Daaraan ontlenen wij veel gegevens in de navolgende samenvatting.

In 1624 werd er een erf aangekocht om een kerk te stichten, maar dit werd verboden. Toch was er in 1628 al een vaste plaats waar de plaatselijke Remonstranten vergaderden. Dat was tegen de regels, want Remonstranten was het verboden om samen te komen en zij werden daarvoor zelfs vervolgd. Vanaf 1630 werden samenkomsten gedoogd, en werd er niet meer vervolgd. De kerken van Remonstranten mochten echter niet aan de openbare weg staan, zij moesten achter bestaande bebouwing als een schuilkerk een verborgen bestaan leiden. In 1639 is er sprake van een ‘schuur van de Remonstranten’. In 1640 werd een huis overgedragen aan Jan Claasz van Alphen en Hendrick Bruynen de Bruyn – en achter dit huis werd een Remonstrantse kerk gebouwd. De eerste kerk, vermoedelijk van hout, werd in 1652 verwoest. Misschien door brand?

De kerk werd herbouwd en mogelijk door financiële problemen die daarmee samenhangen werd aan het overkoepelend orgaan van de Remonstranten verzocht vrijgesteld te worden van de jaarlijkse financiële bijdrage. Deze kerk werd in 1666 overgedragen aan de Remonstrantse Gemeente.

Deze kerk was 200 jaar later een bouwval, en het gebouw werd in 1867 afgebroken. Op 18 maart 1866 werd door de kerkenraad besloten een nieuwe kerk te bouwen voor een bedrag van drie duizend gulden uit eigen middelen. Een deel van de werkzaamheden werd in eigen beheer uitgevoerd. Noordelijk van de locatie van de oude kerk, zo blijkt uit oude kadastrale kaarten, werd de nu nog bestaande kerk gebouwd.

Voor de bouw van de nieuwe kerk werden nog bruikbare onderdelen van het oude gebouw gebruikt. Zo zijn de balken nog afkomstig uit de vorige kerk en ook de koperen lichtkroon en de koperen lezenaar, het galerijhek en waarschijnlijk de gietijzeren ramen.

Na opheffing van de Remonstrantse Gemeente werd het gebouw in 1954 gekocht door de Vereniging van Vrijzinnige Hervormden Zevenhuizen en omgeving. De oude fraaie preekstoel en het aanwezige avondmaalszilver bleven echter in Remonstrantse handen en werden naar de Geertekerk in Utrecht overgebracht. De wezenbankjes zijn gehandhaafd. In 1990 was het treurig gesteld met het gebouw, restauratie bleek noodzakelijk. Die werd in 1994 uitgevoerd, dankzij een legaat van mevrouw A.C. Werner-van Gelderen, subsidie en een renteloos voorschot van de gemeente Zevenhuizen, en eigen middelen. In 2004 is het gebouw Rijksmonument geworden.

In het gebouw worden eenmaal in de veertien dagen kerkdiensten gehouden, georganiseerd door de Vereniging van Vrijzinnige Protestanten Zevenhuizen en omgeving. Het is een officiële gemeentelijke trouwlocatie, en het gebouw wordt ook gebruikt voor concerten.

Monumentomschrijving Rijksdienst

De in eclectische stijl vormgegeven KERK met bijbehorend HEKWERK is in 1866 gebouwd door de Remonstranten ter vervanging van een 17de-eeuwse kerk, die weer een opvolger was van een na de Dordtse Synode gestichte (en mogelijk in 1652 verbrande) houten kerk.

Verschillende elementen, zoals een 17de-eeuwse koperen kroonluchter en lessenaar, kansel, vloertegels, enkele binten van de kap, het gietijzeren rooster centraal in het plafond zouden afkomstig zijn uit de 17de-eeuwse voorganger van de kerk. De kerk is in 1953/1954 door de Remonstrantse Broederschap verkocht aan de Vrijzinnig Hervormde Gemeente, echter zonder de kansel, die werd geplaatst in de Geertekerk te Utrecht.

De kerk is een twintigtal meters teruggerooid gelegen tussen de woonhuizen Dorpsstraat 137 (de voormalige kosterswoning) en Dorpsstraat 141, waardoor een voorplein is ontstaan dat door een uit de bouwtijd stammend HEKWERK wordt afgesloten. Het toegangspad naar de kerk was oorspronkelijk bestraat met hardstenen plavuizen, waarvan een deel zich nu in de kerk bevindt.

De kerk is in 1993/1994 gerestaureerd onder advies van architect B.C. van Beek te Oegstgeest. De kerk is daarbij op fundatie gebracht en rechtgezet. De bestaande rode pannen werden vervangen door (oude) gesmoorde Oudhollandse pannen. Goten zijn vernieuwd. De voorgevel met hoekvazen is gerestaureerd, evenzo het interieur. Op het balkon zijn daarbij de weeskinderbankjes gereconstrueerd. De voortuin is opnieuw aangelegd. Het hek dat de voortuin afsluit is gerestaureerd.

Omschrijving

De vrijstaande éénbeukige zaalkerk op een rechthoekige plattegrond is gedekt door een schilddak met Hollandse pannen, dat aan de voorzijde is afgewolfd en waarvan de nokrichting haaks staat op de straat. De gevels zijn opgetrokken uit grauwe baksteen, fijn gevoegd met knipvoeg, in kruisverband. Het decoratief wit geschilderde pleisterwerk is toegepast voor de gepleisterde pilasters, de gevelbeëindiging en de venster- en deuromlijstingen. De plint is zwart geschilderd. De vensters hebben alle een gietijzeren raam met een decoratieve tracering.

De symmetrisch ingedeelde voorgevel (noordoost) is een lijstgevel met middenrisaliet en in- en uitzwenkende zijstukken, die aansluiten op de iets boven de gevel uitkomende geblokte hoekpilasters bekroond met terracotta siervazen. De gevelbeëindiging bestaat uit een gepleisterde afdekking. De middenrisaliet, waar zich de rondboogvormige entreepartij bevindt, wordt geaccentueerd door een fries met vijf rozetten, waar in het midden en op de hoeken akroteriën zijn geplaatst. De entree bestaat uit een dubbele houten deur met een rondboogvormig bovenlicht voorzien van straalsgewijze roedenverdeling; daarboven een roosvenster. Aan weerszijden van de middenrisaliet is ter hoogte van het balkon een rondboogvenster geplaatst. Onder het linker venster bevindt zich een kleine hardstenen stichtingssteen met de tekst: 'De eerste steen gelegd/6 augustus 1866'. De zij- en achtergevels zijn gepleisterde langsgevels, die worden afgesloten door een op houten klosjes rustende gootlijst. Bij beide zijgevels zijn symmetrisch drie rondboogvensters over de gevel verdeeld. De linker zijgevel heeft tevens rechts in de gevel een zesruits schuifraam. Twee hooggeplaatste gietijzeren rozetramen bevinden zich in de achtergevel.

INTERIEUR. In het interieur is de oorspronkelijke plattegrondindeling grotendeels gehandhaafd met op de vloer donkere hardstenen plavuizen en een stucplafond met koof, voorzien van een tandlijst. In de lengteas van het plafond bevinden zich verspreid drie rozetvormige gietijzeren ventilatieroosters (een ervan is vervangen door een modern ventilatierooster). Aan één ervan hangt een koperen dubbele kroonluchter. Onder de houten orgelgalerij bevindt zich in het midden een gang met links een ruimte, waar zich een kleine spitsboogvormige schouw bevindt, rustend op consoles. Rechts bevindt zich een getoogde doorgang van de gebogen trap naar het met balusters uitgevoerde balkon, waar zich enige kerkbanken bevinden, waaronder de twee weeskinderbankjes. De gietijzeren hekwerken, die aan de binnenzijde voor de voorgevelramen zijn geplaatst, stammen uit de bouwtijd. In de eigenlijke kerkruimte bevinden zich aan weerszijden van het middenpad houten banken en tegen de eindmuur is een zeshoekige eikenhouten kansel geplaatst, voorzien van een achttiende-eeuws koperen doopvont en dito lessenaar.

HEKWERK. Het uit de bouwtijd van de kerk stammend spijlen hekwerk bestaat uit gietijzeren stijlen met pijnappelmotief, geplaatst op betonnen plint. In het midden bevindt zich een dubbel openslaand toegangshek, waarna aan weerszijden de spijlen in hoogte iets afnemen.

Waardering

De kerk met bijbehorend hekwerk is van algemeen belang vanwege de cultuur- en architectuurhistorische waarde:

- als goed en zeer gaaf voorbeeld van een kleine dorpskerk in een Eclectische stijl uit derde kwart van de negentiende eeuw. De kerk is tevens van belang als uiting van een geestelijke stroming in de negentiende eeuw. - zowel het interieur als het exterieur van de kerk is gaaf wat betreft, hoofdvorm, materiaalgebruik en detaillering, inclusief de verschillende interieuronderdelen. - vanwege de stedenbouwkundige waarde door de opvallende situering aan een voorplein, afgesloten door een bij de kerk behorend hekwerk, gelegen langs de Dorpsstraat in de dorpskern.


Afbeeldingen