Aerdenhout, Vogelenzangseweg 5 Schuilkerk de Koekoek

Uit Reliwiki
Ga naar: navigatie, zoeken

laat alleen artikel objecten zien
laat overige objecten op deze kaart zien


Algemene gegevens
Genootschap : RK Kerk
Gemeente : Bloemendaal
Plaats : Aerdenhout
Adres : Vogelenzangseweg 3 (landgoed Koekoeksduin)
Provincie : Noord-Holland
Jaar ingebruikname : 1648
Huidige bestemming: woonhuis
Naam kerk : De Kapel / Jachthuis de Koekoek
Architect : bouwheer zou dezelfde zijn als van sommige bijgebouwen van oude slot Heemstede. restauratiearchitect A.A. Kok (1939)
Monument-status:
Inventarisnummer :

Inhoud

Geschiedenis

Het gebouw

Het vroeg-zeventiende eeuwse jachthuis de Koekoek is thans gelegen op het landgoed / buitenplaats Koekoeksduin te Aerdenhout. Een van de oudste vermeldingen van de Koekoek dateert uit 1640 waar het behoorde tot de hofstede "de Achterkoekoek",

De gronden van de naastgelegen buitenplaatsen Hartekamp en Boekenrode samen met Ipenrode behoorden gedurende het eind van de middeleeuwen toe aan de adellijke (Haarlemse) familie Van Berkenrode. De hofstede, oorspronkelijk Voorkoekoek geheten, is vermoedelijk ontstaan uit een boerderij. Eigenlijk twee, de Voorkoekoek en de Achterkoekoek. De eerste eigenaar van de hofstede met naam bekend heette Cornelis Franse, voor 1606. Latere eigenaars waren Lombardische geldschieters, werkzaam in Haarlem en tot 1641 de Haarlemse bierbrouwer Cornelis van der Wiele(n). Na het graven van de Leidsevaart in 1657 zijn Voor- en Achterkoekoek van elkaar gescheiden.

Uit splitsingsakten blijkt dat er diverse boerderijen bij hoorden zoals: 'de kleine Achterkoekoek [...] op het koekoeksduin aan den cementweg van de waterleiding.' Het huis bestaat uit twee bouwdelen die met een kleine sprong in elkanders verlengde liggen. De kelder bestaat uit twee overwelfde ruimten die niet wijzen op gebruik als boerderij. De kap is echter later vervangen, en vertoont nog de sporen van gebruik als R.K.-schuilkerk.

Zeer duidelijk is de kapel op de zolder ingericht geweest, waar nog twee fijne zuiltjes de oude afscheiding van de altaar-ruimte aangeven en de dakspanten tot een soort bogen zijn betimmerd.

De fundamenten van dit overigens ook merkwaardige gebouwtje bestaan uit zwaar gemetselde booggewelven met vloeren van oude tegels. In de noordgevel zijn nog enkele - nu dichtgemetselde - boogramen te zien, wat het huis een religieus karakter gaf. Ook is er sprake van nissen op de begane grond waar kleine huiskapellen ingericht werden.

Een oude legende maakt melding van een onderaarde gang naar het huis (Klooster?) Mariënbosch. Omdat twee van die gewelven parallel naast elkaar lopen, maakt dit de kans klein dat dit ook zo is. Er zijn nooit sporen gevonden van een degelijke gang.

Het huis werd 19 april 1934 onbewoonbaar verklaard. In 1939 is het voormalig jachthuis op het Koekoeksduingerestaureerd door de Amsterdamse architect A.A. Kok in opdracht van de toenmalige eigenaar M.C. Koning en mede op instignatie van de "Historische Vereniging Haerlem". Onder andere zijn gerestaureerd het tongewelfje dat op zolder voor de schuilkerk was gemaakt en en een met behangsel overplakte haardplaat van ongeveer 1640 met een voorstelling van de verovering van de zilvervloot door Piet Heyn. Na de restauratie werd het gebouw bestemd tot clubhuis.

Het later aangebouwde gedeelte (links) wordt hierbij gesloopt om later weer te worden opgebouwd door de nieuwe eigenaar. Hiervoor worden de originele tekeningen gebruikt. Het pand heeft een rijksmomumentenstatus en staat op de eerste lijst.

De zwart-wit foto's in het overzicht onderaan dateren van vlak voor de restauratie (1935 en 1939).

Landgoed Koekoeksduin waarop onder andere de voormalige schuilkerk zich bevindt is in particulier eigendom en derhalve niet toegankelijk. Op dit moment wordt het gebouw particulier bewoond.

De geschiedenis als schuilkerk

De Rooms-Katholieke Haarlemse brouwer Cornelis Vz. van der Wiele kocht in 1640 de hofstede met boerenplaats 'De Voorkoekoek', het latere Iepenrode aan de Heerenweg in Heemstede. Tot dat landgoed behoorde ook 'De achterkoekoek' met op het terrein, goed verscholen, een klein jachthuis 'De Koekoek'. Op de zolder van dit gebouwtje kwamen in het geheim parochianen samen.

Zijn jongste zoon Pieter van der Wiele werd in 1624 geboren en had de priesteropleiding gedaan in Leuven. Op 7 juli 1647, nog zeer jong dus, blijkt hij al de verborgen huiskerk in Zandvoort te verzorgen. Zijn naam komt weer boven water in de Acta van het Haarlems Kapittel van 21 april 1648. Zijn vader had er bij het kapittel voor gepleit, dat zoon Pieter thuis missen mocht opdragen op de zolder van 'De Koekoek', schuilkerk voor de katholieken van Aerdenhout en Vogelenzang. Op voorwaarde dat de eigen pastoor van de statie Vogelenzang en De Zilk, Gerlachus van Engelen, het goed vond, stemde het Kapittel in

Vader Van der Wiele pronkte graag met zijn zoon. Ook bij het Kapittel. Met succes. Op 14 oktober 1653 wordt Pieter de jongste kanunnik. Zijn studie had hij nog niet eens goed afgerond. Ongetwijfeld was deze benoeming aanleiding om nu voor Cornelis Visscher te poseren (zie afbeelding beneden).

Het Kapittel zat met Pieter in de maag. Zijn onafgemaakte opleiding grepen ze aan om van hem af te komen. Om serieus genomen te worden door de overheden waakte het Kapittel ervoor, dat het op niveau bleef. Vóór Allerheiligen 1658 moest hij zijn licentiaatsexamen theologie halen, anders het mooie kanunnikenpak inleveren. Helaas zakte Pieter. Hij was kanunnik af en werd gewoon kapelaan.

Overigens moest vader Van der Wiele aardig in de buidel tasten om zijn zoon thuis op de schuilzolder missen te laten houden (zie stuk over Schuilkerk)

Pieter van der Wiele is in 1666 gestorven, 42 jaar oud. Uit zijn nalatenschap werd het Haarlemse hofje 'Het Lam' gesticht. Het grensde aan het (latere) Sophiaplein. Het werd bewoond door armlastige alleenstaande katholieke vrouwen. Het hofje heeft tot 1935 bestaan.

In de pastorie van de Antonius van Paduakerk in Aerdenhout hangt een kopie van een schilderij van wat wordt gezien als de eerste zieleherder van Aerdenhout.

Schuilkerk

Uit historische stukken weten we dat in Aerdenhout een schuilkerk bestond, zoals ook elders door Katholieke families werd verzorgd; maar op het platteland mochten de Katholieken Diensten alleen gehouden worden met toestemming van den betrokken baljuw. De verantwoordelijk baljuw voor de schuilkerk was die van Brederode en blijkbaar hebben de Aerdenhoutse Katholieken met het daarvoor veel beproefde rinkelende middel deze magistraatspersoon omgekocht.

Doch dergelijke "paepsche stoutigheden", zoals ze officieel heetten, bleven niet onopgemerkt en blijkbaar was door andere overheidspersonen over deze Diensten bij het Hof van Holland geklaagd. Althans op 9 juli 1654 betoogt de Baljuw van Brederode tegenover het Hof het volgende: "Na de receptie van de missive van de Staten van Holland gedateerd 8 maart en 7 april 1654 hebbe ick sooveel in mijn vermogen is geweest, mijn uijterste debvoiren gedaen, omme de placcaten tegens de Pausgezinden gemaeckt, ter executie te stellen. Tot dien eynde haerlieden scarpelijk belast van alle verboden exercitien ende vergaderingen haer te onthouden; tot veel malen gevigileert geldelijk adergelaten". Maar dan moet hij aan het slot van zijn verdediging toch erkennen: "ondervonden hebbende eenige byeencompste edoch van geen groot getal van menschen in de Vogelensang ende tot Velsen gehouden te werden, mij derwaerts datelyck vervorscht, stooringe daerover gedaen ende de presenten in de boeten geslagen". Die boeten beliep in die tijden tot 300,- florijnen per dienst. Juist hierdoor was het alleen vermogenden Katholieken als de Aerdenhoutse grondeigenaars, mogelijk huiskapellen of schuilkerken in te richten.

Namen voor de schuilkerk

Het gebouw is onder verschillende namen bekend:

- Jachthuis de Koekoek

- Het Brouwershuisje (vernoemd naar de stichters)

- Kleine Achterkoekoek

- De Kapel (deze vermelding is te lezen op de brievenbus aan de rand van het landgoed aan de Vogelenzangseweg in Aerdenhout)


Afbeeldingen

Persoonlijke instellingen
Naamruimten

Varianten
Handelingen
Navigatie
Hulpmiddelen