Zaltbommel, Kerkplein 1 - Maartenskerk

Uit Reliwiki

Algemene gegevens
Genootschap :	PKN Hervormd
Gemeente :	Zaltbommel
Plaats :	Zaltbommel
Adres :	Kerkplein 1
Provincie :	Gelderland
Jaar ingebruikname :	14de eeuw
Huidige bestemming :	kerk
Naam kerk :	Maartenskerk
Architect :
Monument-status :	Rijksmonument

Inhoud 1 Geschiedenis 2 Toren 3 Orgels 4 Externe links 5 Afbeeldingen

Geschiedenis

Grote of St. MAARTENSKERK. Grote, driebeukige BASILIEK in Nederrijns-laatgotische trant met diep, eenbeukig koor, uitwendig vrijwel geheel bekleed met tufsteen met uitzondering van het koor. Het koor dateert uit de 14de eeuw; het schip werd omstreeks 1450 begonnen. Laatgotisch portaal met netgewelf tegen de noordelijke zijbeuk; aan de zuidzijde tegen de westelijke zijbeuktravee het van netgewelven en een verdieping voorziene Van Rossumkoortje, tegen de vijfde travee een met stergewelf overkluisd portaaltje en tegen zevende travee de veelhoekig gesloten kapel van het Heilig Graf. De drie beuken van het schip worden overdekt door netgewelven, de benedenruimte van de toren bezit een stergewelf en het koor draagt kruisribgewelven. Tegen de afgeschuinde westgevels der zijbeuken noordelijk van de toren de v.m. doopkapel en zuidelijk van de toren het v.m. knekelhuis. Aan weerszijden van de scheiding tussen koor en schip en tegen de oostwand van de zuiderzijbeuk traptorens. Tot de inventaris behoren: Een der koorbanken, eerste helft 15de eeuw, waarvan de wangstukken versierd zijn met gesneden heiligenfiguren, thans opgesteld als magistraatsbank ter afscheiding van het koor. Laatgotische, zandstenen doopvont, gedateerd 1554, met acht reliefs, voorstellende taferelen uit het Oude en Nieuwe Testament. Eikenhouten preekstoel, blijkens jaartal uit 1679 met op de hoeken van de kuip getorste zuiltjes en op het klankbord een torenvormige opbouw. Rond de preekstoel een eikenhouten doophek met ouderlingenbanken tegen de zijkanten; het geheel daterend uit de vroege 17de eeuw. Eenvoudige, eikenhouten herenbank met overhuiving, blijkens jaartal uit 1579. Drie eenvoudige herenbanken en een aantal eikenhouten banken, 17de eeuw. Een groot aantal grafzerken uit de 15de, 16de en 17de en 18de eeuw. Tekstbord in gesneden omlijsting, einde der 16de eeuw. Tekstbord, 1615. Fragment van een houten rouwbord met snijwerk, 1789, in de H.Grafkapel.

Toren

Toren van de St. Maartenskerk. De rijk met smalle nissen, boogfriezen en balustraden behandelde westtoren kwam in de loop der 15de eeuw tot stand. Klokkenstoel met gelui van drie klokken, waarvan een van P. van Trier en J. Philipsen, 1634, 154,5 cm., een van F. de la Paix, 1669, diam. 120,5 cm. en een moderne klok. In de bovenbouw van de toren een klok van A. Jullien, 1698, diam. 129,5 cm. In de kerk opgesteld klok van P. van Trier, J. Philipsen en W. Evers, 1634, diam. 178 cm. en een van Jasper Moer, 1533, diam. 118 cm., die in 1958 uit de Gasthuistoren naar hier is overgebracht. Mechanisch torenuurwerk B. Eijsbouts, Asten, No 480 ANNO 1913, op profielstalen stoel.

Orgels

Hoofdorgel (Rijksmonument).

Tegen de oostmuur van de toren een orgelkas met Lodewijk XVI-vormen. Hierin een instrument met Hoofdwerk, Rugwerk en vrij Pedaal, in 1783/86 gemaakt door A. Wolfferts (Rotterdam). In 1795/96 maakt A.F.G. Heyneman (Nijmegen) nieuwe windladen voor het Rugwerk. In 1860 wijzigt N.A. Naber & Cie. (Zaltbommel) de dispositie en vernieuwt het pedaalklavier. In verband met de oorlogssituatie wordt het orgel in 1944 gedemonteerd en elders opgeslagen. De firma J. de Koff & Zoon (Utrecht) bouwt het na de oorlog weer op, verhoogt de winddruk en vernieuwt de mixturen. In 1983-1986 restaureert de firma S.F. Blank (Herwijnen) het orgel.

Dispositie

• Hoofdwerk (manuaal 2): Prestant 16' - Octaaf 8' - Bourdon 8' - Octaaf 4' - Fluyt 4' - Quint 3' - Octaaf 2' - Flageolet 2' - Sesquialter 2⅔' 2 sterk discant - Mixtuur 1 3/5' 3-4 sterk (1986) - Cornet 8' 5 sterk discant - Trompet 16' bas/discant - Trompet 8' bas/discant.
• Rugwerk (manuaal 1): Bourdon 16' - Prestant 8' - Bourdon 8' - Flaut travers 8' discant - Octaaf 4' - Fluyt 4' - Octaaf 2' - Mixtuur 1 3/5' 3-4 sterk bas/discant (1986) - Flageolet 1' (1986) - Cornet 4' 4 sterk discant - Dulciaan 8' - Tremulant.
• Bovenwerk (manuaal 3): Prestant 8' bas/discant - Holpijp 8' - Gemshoorn 8' (1986) - Viola di Gamba 8' (1860) - Fluyt 4' - Waldfluyt 2' - Carillon 4' 3 sterk discant (1986) - Fagot 8' bas/discant - Vox humana 8' - Tremulant.
• Pedaal: Subbas 16' - Octaaf 8' - Octaaf 4' - Basuyn 16' - Trompet 8' - Clarino 4'.
• Koppelingen: Hoofdwerk aan Pedaal - Rugwerk aan Hoofdwerk bas/discant - Bovenwerk aan Hoofdwerk bas/discant.
• Vier afsluiters - Calcant.

Mechanische sleepladen. Manuaalomvang: C-f3. Pedaalomvang: C-d1. Toonhoogte: a1 = 415 Hz. Temperatuur: Werckmeister III. Vier spaanbalgen. Winddruk: 78 mm. WK.

Orgel in winterkerk.

Het orgel in de winterkerk is in 1984 gebouwd door de firma Gebr. Reil (Heerde). In 2008 restaureert Reil het en breidt het uit met een tongwerk.

Dispositie

• Manuaal 1: Holpijp 8' - Fluit 4' - Octaaf 2'.
• Manuaal 2: Quintadeen 8' - Fluit 4' (transm.) - Sesquialter 2⅔' 2 sterk discant - Kromhoorn 8' bas/discant (2008).
• Pedaal: aangehangen.
• Koppelingen: manuaal 1 aan pedaal - manuaal 2 aan pedaal - manuaalkoppeling.

Mechanische sleeplade. Manuaalomvang: C-f3. Pedaalomvang: C-d1. Temperatuur: Neidhardt.

Externe links

http://www.maartenskerk.nl

Over het orgel in de winterkerk

http://www.orgelnieuws.nl/wcms/modules/news/article.php?storyid=2839

Beluister het Wolfferts-orgel:

http://orgelconcerten.ncrv.nl/ncrv?nav=cyigtCsHtGAkBbCeBmH

Afbeeldingen

Exterieur

	Maartenskerk gezien vanuit het zuiden. Foto: A. Roks 2006	Toren vanuit het westen. Foto: A. Roks 2006	Westportaal. Foto: A. Roks 2006
Detail van een steunbeer van de toren. Foto: A. Roks 2006	Westportaal. Foto: A. Roks 2006	Westzijde noorder zijbeuk. Foto: A. Roks 2006	Noordzijde Maartenskerk. Foto: A. Roks 2006
Noorder portaal. Foto: A. Roks 2006	Noorder portaal. Foto: A. Roks 2006	Travee noorder zijbeuk. Foto: A. Roks 2006	Veelhoekige sluiting noorder zijbeuk en traptoren. Foto: A. Roks 2006
Noordzijde koor. Foto: A. Roks 2006	Maartenskerk vanuit het oosten. Foto: A. Roks 2006	Oostzijde koor. Foto: A. Roks 2006	Maartenskerk vanuit het oosten. Foto: A. Roks 2006
Kapel aan de zuidzijde van het koor. Foto: A. Roks 2006	Toren vanuit het oosten op de voorgrond de Heiligdomskoorje. Foto: A. Roks 2006	Zuidzijde van het Heiligdomskoortje. Foto: A. Roks 2006	Zuider portaal. Foto: A. Roks 2006
Heiligdomkoorje vanuit het ZW. Foto: A. Roks 2006	Zuidzijde van de toren. Foto: A. Roks 2006	Zuidzijde doopkapel. Foto: A. Roks 2006	Zuidzijde toren. Foto: A. Roks 2006
Doopkapel. Foto: A. Roks 2006	Westzijde zuider zijbeuk. Foto: A. Roks 2006

Interieur