Handelingen

Aduard, Burgemeester Seinenstraat 42 - Abdijkerk

Uit Reliwiki


Bezig met het laden van de kaart...
Algemene gegevens
Naam kerk: Abdijkerk
Genootschap: Ned. Hervormde Kerk
Provincie: Aduard
Gemeente: Westerkwartier
Plaats: Aduard
Adres: Burgemeester Seinenstraat 42
Postcode: 9831PX
Jaar ingebruikname: 12e
Architect:
Huidige bestemming: kerk
Monument status: Rijksmonument 7075

Geschiedenis

Buitengewoon belangrijk historisch kerkgebouw.

Voormalige ziekenzaal van de Sint Bernardus Abdij. De Abdij behoorde tot de Cisterciënzer orde. De Abdij is gesticht in 1192 vanuit het klooster Klaarkamp in Rinsumageest. (Rinsumageest, Juckemaweg 3 - Alexanderkerk)

Monumentomschrijving Rijksdienst

Ned. Herv. Kerk. In het refectorium van de overigens verwoeste Cisterciënzer Abdij is de Hervormde kerk gevestigd. Rijk specimen van 13de eeuwse Groningse baksteen-architectuur. Tot de inventaris behoren: preekstoel 1723, koorafsluiting, XVIII. Avondmaalstafel begin XVIIIe eeuw, twee koperen lezenaars, kaarsen- en zandloperhouder, herenbank Lewe van Berum, minstens drie zerken, vloer van middeleeuwse tegels; klok uit 1554.

Gebouwomschrijving Stichting Kerkelijk Kunstbezit

De Nederlandse Hervormde Kerk van Aduard is gevestigd in de ziekenzaal van de monniken van de voormalige Sint Bernardus Abdij, een klooster van de Cistercienzer orde (1192-1580). Het gebouw is opgetrokken in romaans-gotische stijl (1225-1350). De zuidzijde van het exterieur is verdeeld in negen traveeen. Elke travee heeft twee kleine spitsboogramen beneden en een groot spitsboograam boven. In het midden van de lange zuidwand is de preekstoel opgesteld.

Aan de noordzijde van de kerk zijn sporen te vinden van een aanbouw, mogelijk de kapel. De huidige uitbouw aan de noordzijde is bij de restauratie van 1924 aangebracht. Hierin bevindt zich het trappenhuis dat toegang geeft tot het zoldergewelf.

Het inwendige van de huidige kerk is in tweeën verdeeld: drie traveeën aan de westzijde (het gedeelte westelijk van het koorhek) werd tot eind vorige eeuw als school gebruikt. De schoolmeester die tevens koster en voorzanger was woonde boven het schoolgedeelte. Het deel oostelijk van het hek wordt vanouds gebruikt voor de eredienst.

Wat de vlakverdeling van de binnenzijde der muren betreft, de bovenramen worden afgewisseld met verschillende soorten siermetselwerk. De benedenramen hebben opvallende kabelvormige profielen. Bij de restauratie van de jaren 1917-1928 naar plannen van architect H. van Heeswijk van de Rijksgebouwendienst zijn het interieur en exterieur in romaans-gotische toestand hersteld. De voorgevel die omstreeks 1850 in neogotische stijl was opgetrokken werd weer teruggerestaureerd. In het interieur werd een houten tongewelf aangebracht en beschilderd door Jacob Por.

Het orgel dateert uit 1908 en is gemaakt door Marten Eertman uit het Groningse Noordwolde. De preekstoel is in 1723 aan de kerk geschonken door Evert Joost Lewe van Aduard. Op verschillende plaatsen in de kerk zijn te zijner nagedachtenis wapens met leeuwen aanwezig, zoals op de twee lezenaars en op de herenbanken, meestal gecombineerd met het wapen van Aduard en (soms) dat van Van Berum.

Het achterste deel van de kerk (westkant), dat afgescheiden is van de rest door een lage balustrade, was vroeger gereserveerd voor de familie Lewe van Aduard. Daar bevinden zich een overhuifde herenbank met het wapen van de familie Lewe en van de familie Van Berum. Evert Joost Lewe was in 1698 getrouwd met Christina Emerantiana van Berum. Hun grafstenen liggen voor de grote herenbank. Momenteel zijn ze aan het oog onttrokken door een houten vlonder met tapijt. In 1723 werden de wanden aan de binnenzijde wit gekalkt. Bij de restauratie van 1917-1928 werd die kalk weer verwijderd, zodat de oude romaans-gotische structuur van de muren met de kloostermoppen weer te voorschijn kwam.

Achter de herenbank tegen de noordwand staat in een nis de grafsteen van Bijter van Rees, de zuster van prior Stephanus van Rees en huisvrouw van Balser van Arnhem (volgens het randschrift). Bijter van Rees stierf in 1567. De steen dekte een graf in de noorderdwarsarm van de verdwenen grote Abdijkerk. De luidklok hangt in een aparte klokkenstoel op het dak van de kerk en is in 1554 gegoten door Gerrit van Dam, in opdracht van Godefridus van Arnim, de 31e abt. Begin 17e eeuw is de klok verkocht aan een kerk in Wolfenbettel, waar hij tot de restauratie van 1924 heeft gehangen. In dat jaar werd hij aan Aduard terug verkocht. Tijdens WO II werd de klok opnieuw naar Duitsland afgevoerd, maar na de oorlog in Keulen teruggevonden en opnieuw naar Aduard teruggestuurd. Tegenwoordig omvat de gemeente Aduard ook de Hervormde gemeenten te Den Ham en Fransum.

Het kerkgebouw ligt met de westgevel aan de belangrijkste, doorgaande weg van Aduard. Door de spitsboogvormige ramen en de klokkenstoel is het duidelijk als kerk herkenbaar en door het formaat beeldbepalend in het straatbeeld. De kerk staat open voor bezoekers, die toegang kunnen krijgen via het plaatselijke museum, dat aan de overzijde van de straat gelegen is. De kerk wordt verder gebruikt voor concerten en tentoonstellingen. Bij de kerk bevond zich waarschijnlijk oorspronkelijk een kerkhof, waarvan alleen in de noordoosthoek twee grafstenen zijn overgebleven.

De Historische Vereniging Aduard wil proberen het kloostercomplex te doen herleven. Een digitaal-grafisch ontwerpbureau onderzoekt de mogelijkheid om driedimensionale animaties te ontwerpen en te maken. De Historische Vereniging heeft een heel fraaie en zeer uitgebreide website gemaakt over dit oude klooster. Voor achtergrondinformatie: http://www.aduard-historie.nl (56-06/60-08)

Orgel

Het orgel is in 1908 vervaardigd door M. Eertman (Noordwolde). In 1949 wijzigt K. Doornbos (Groningen) de dispositie. In 1979 wordt het orgel gerestaureerd door de firma Mense Ruiter Orgelbouw (Zuidwolde/Gn).

Dispositie
  • Manuaal: Prestant 8' - Holpijp 8' - Salicionaal 8' - Octaaf 4' - Fluit travers 4' - Quint 2⅔' (1949) - Woudfluit 2'.
  • Pedaal: aangehangen.
  • Ventiel.

Mechanische sleeplade. Manuaalomvang: C-f3. Pedaalomvang: C-c1. Toonhoogte: a1 = 435 Hz. Winddruk: 80 mm. WK.

In de media

  • Uit Reformatorisch Dagblad, 19 januari 2016

Minister Blok (Wonen en Rijksdienst) heeft vorige week in kasteel Radboud te Medemblik 29 rijksmonumenten overgedragen aan de Nationale Monumentenorganisatie (NMo). Daaronder bevinden zich de Onze-Lieve-Vrouwekerk in Veere (foto), de Abdijkerk Aduard en de Sint-Bataafskerk in Aardenburg, zo meldt het digitale platform Toekomst Religieus Erfgoed. Ook diverse kastelen, gedenkmonumenten en andere gebouwencomplexen werden overgedragen aan de –in 2014 opgerichte– NMo. Die krijgt van de minister eenmalig 60 miljoen euro voor onderhoud en beheer van de monumenten.

Externe links

Afbeeldingen

Exterieur

Interieur