Handelingen

Amsterdam, Pijnackerstraat 9 - O.L. Vrouw Koningin van de Vrede

Uit Reliwiki


Bezig met het laden van de kaart...
Algemene gegevens
Naam kerk: O.L.V. Koningin van de Vrede
Genootschap: Rooms Katholieke Kerk
Provincie: Noord-Holland
Gemeente: Amsterdam
Plaats: Amsterdam
Adres: Pijnackerstraat 9
Postcode: 1072JS
Inventarisatienummer: 04982
Jaar ingebruikname: 1924
Architect: Bekkers, Jos.
Huidige bestemming: kerk
Monument status: Gemeentelijk monument



opname 17-04-1984 © JvN
opname 04-12-2003 © JvN

Geschiedenis kort

Architectonisch en stedenbouwkundig zeer belangrijke interbellumkerk, in actief gebruik. Belangrijk hoofdorgel, afkomstig uit de in 1971-1972 gesloopte Koepelkerk in Amsterdam. Vele interessante details, o.a. altaren en mooie glas-in-loodramen.

Op zondag 9 december 2018 feestelijke viering van het honderdjarig bestaan van de parochie, in de prachtkerk uit 1924.

Geschiedenis van de kerk; Architectuur

bron o.a.: www.amsterdam.vredeskerk.nl en ondersteunend materiaal uit het secretariaat.

De parochie 'Onze Lieve Vrouw Koningin van de Vrede' werd gesticht op 4 december 1918. De naam van parochie en kerkgebouw hangen duidelijk samen met het einde van de Eerste Wereldoorlog in dat jaar, een maand na de wapenstilstand die het einde van de oorlog zou inluiden. Voordat de kerk door de Haarlemse bisschop Callier op 7 augustus 1924 werd ingewijd, was er in een voormalige stalhouderij/garage aan de Ceintuurbaan een noodkerk die "De stal van Bethlehem" werd genoemd.

Jos Bekkers, de architect van de Vredeskerk, was bij het begin van de bouw 31 jaar oud. Zijn motto was: 'Allen zien op het altaar', dus geen zichtbelemmerende pilaren. De vader van Jos Bekkers, P.J.(Peter) Bekkers (1859-1918) was een leerling van Pierre Cuypers (1827/1921). Aangezien het sinds 1815 aan de katholieken was toegestaan hun geloof weer in de openbaarheid te beleven en vorm te geven, kon Cuypers talloze kerken restaureren en door het hele land heen nieuwe bouwen in de stijl van de neogothiek. In Amsterdam bouwde hij ook het Rijksmuseum (dat in 1885 werd voltooid) en het Centraal Station (voltooid in 1889).

Tot een volgende generatie behoorde H.P. Berlage (1856-1934), in wiens werk een sterk accent werd gelegd op het 'doen spreken' van de gebruikte materialen (met name Hollandse baksteen), op vereenvoudiging van vormen (grote muurvlakken, constructief gebruik van natuursteen) en versobering van de ornamentiek.

Beurs van Berlage

Het is interessant om in dit verband de toren van de Vredeskerk te vergelijken met die van de beroemde Beurs van Berlage aan het Damrak (voltooid in 1903). Maar meer nog lijkt deze toren, onder andere vanwege de (vroegere, in 1972 verwijderde) tegelversiering van de topgevels, op de toren van 'De Boom' (kerk van de H. Franciscus van Assisië, 1911) aan de Admiraal de Ruyterweg in Amsterdam-West, die werd gebouwd door Bekkers' vader.

Amsterdamse School

Jos Bekkers heeft zelf enige tijd gewerkt op het architectenbureau van Eduard Cuypers (1859-1927), een neef van Pierre Cuypers. Drie leerlingen van hem waren rond 1910 de oprichters geweest van de 'Amsterdamse School' met zijn expressieve gebruik van baksteen en rijke ornamentiek. In de tijd dat Jos Bekkers er werkte, bouwde E. Cuypers vooral veel grote gebouwen in een vrij sobere trant, maar met veel aandacht voor fraai verzorgd metselwerk en ingehouden versiering. Diens kerken en kapellen uit de jaren 20 vertonen in hun strakke vormgeving, brede overkappingen en eenvoudig siermetselwerk een zekere verwantschap met de Vredeskerk. Jos Bekkers werd een slachtoffer van de Tweede Wereldoorlog. Nadat hij in juli 1944 om onduidelijke redenen door de Duitsers was opgepakt, kwam hij op 21 januari 1945 om het leven in concentratiekamp Buchenwald.

Papendorp

De buurt waarin de kerk staat, ligt aan de rand van de oude volksbuurt 'De Pijp' en vormt de overgang naar de 'nette' Rivierenbuurt en het 'chique' Oud-Zuid. Een deel van de buurt werd in de twintiger jaren gebouwd door de katholieke woningbouwverenigingen Het Oosten en Amsteldijk. Vandaar dat de buurt wel 'Het Papendorp' werd genoemd. De buurt was enorm kinderrijk. In de jaren 1950-60 kwamen er er uit elk portiek (met 6 bovenwoningen) iedere morgen soms wel 30 kinderen die de om de kerk gelegen scholen bezochten. Op zondag kwamen er in de kerk, verspreid over vijf missen, rond de vijfduizend mensen.

Bevolkingssamenstelling

Inmiddels is de bevolkingssamenstelling van de buurt radicaal veranderd. Per woning wonen er veel minder mensen. Vaak wonen mensen er alleen of met hun tweeën. Veelal zijn het bejaarden of (ex-)studenten. In vergelijking met de begintijd wonen er weinig kinderen in de buurt. Veel huidige buurtbewoners komen van oorsprong niet uit Nederland en zijn niet-christen. Het is een uitdaging om als kerkgemeenschap in deze gewijzigde omstandigheden oude en nieuwe buurtbewoners en stadgenoten met elkaar te verbinden en om een kerkgebouw in stand te houden waarvan het onderhoud zeer kostbaar is.

Gezichtsbepalende elementen en gebeurtenissen in en om het kerkgebouw door de jaren heen.

1923-24: Bouw van de O.L.V. Koningin van de Vrede kerk, architect Jos Bekkers.
1924: Linker zij-altaar: bronzen beeld van de Heilige Antonius, C.A. Smout
1924: Altaar: Doopvont, Bekkers, geschonken door een adelijke Italiaanse familie
1924: Hoogaltaar, Bekkers
1924: Rechter zij-altaar: beeld St. Jozef, C.A. Smout
1925: Achter het hoogaltaar: 6 gebrandschilderde ramen, links de aanbidding van de herders van de pasgeboren Christus, rechts diens kruisiging. Ontworpen door Lodewijk Schelfhout, gemaakt door Alex Asperlagh.
1925: Kruiswegstatiën voor de kerk, Lodewijk Schelfhout, in verf, potlood en inkt op hout.
1931: Doopkapel: gebrandschilderde ramen, Alex Asperslagh
3 ramen van de profeet Jona.
ramen van Noach en zijn ark, het offer van Abraham, Mozes en Johannes de Doper.
1932: Mariakapel: gebrandschilderde ramen, Alex Asperslagh.
1932: Doopkapel: relief platen, F. Bozen.
1933: Theresiakapel: gebrandschilderde ramen van H. Lidwina van Schiedam en H. Theresia van Lisieux, Alex Asperlagh.
1938: gebrandschilderde ramen H. Hartkapel.
1941: Naast doopkapel: beeld van de pastoor van Ars, J.P. Maas.
1946-47: Linker en rechtergang van de kerk: 6 gebrandschilderde ramen met Maria eretitels, Gisele Waterschoot v.d. Gracht.
1947: Zij-altaar H. Antonius: gebrandschilderde ramen van de aanbidding van de Wijzen uit het Oosten, H.A. Bijvoet.
1950: Rechter zij-altaar: gebrandschilderde ramen, voorstelling Heilige Familie, H.A. Bijvoet.
1955: Mariakapel: Maria beeld, Pieter van Velzen
1972: Het "Witte-orgel" (1887) van Johan Frederik Witte wordt aan de Vredekerk geschonken. Oorspronkelijk stond dit orgel in de Ned. Herv. kerk aan het Leidsebosje (Koepelkerk).
1972: Restauratie kerktorendak.
1978: Restauratie kerkdak.
1984: Herinrichting dagkapel, nieuwe gebrandschilderde ramen.
1988: Nieuwe altaartafel, bloementafels en een lezenaar.
1992: Actie voor restauratie kerktoren.
2004: Aanleg kerkplein en plaatsing nieuwe glazen voordeuren voor de kerk hoofdingang.
2006: Plaatsing beeld H. Benoit Labre, patroon van de pelgrims en zwervers.
2007: Restauratie kerktoren, met name balken van de toren, de dakbekleding en de klokkenstoel.
Juni 2008: Aanvang renovatie kerkdak.
Elementen van onbekende datum of maker:
Boven de sacristie: Voorstelling van het Laatste Avondmaal, Lodewijk Schelfhout.
Naast de doopkapel: Beeld van Gemma Galgani, E. Evers.
In de Theresia kapel: Beeld van Theresia van Lisieux, maker onbekend.
Beeld van Jozef met kind, J.P. Maas.
In de H. Hartkapel: H. Hart beeld van Gustaaf van Kalcken (1918), datum plaatsing onbekend.


Geschiedenis van de kerk; Kerkgemeenschap tot ca. het jaar 2000

Het besluit tot oprichting van een nieuwe parochie wordt in december 1918 genomen, omdat de toenmalige parochie van St. Willibrordus buiten de Veste aan de Amsteldijk zo groot was geworden, dat men het aantal kerkgangers niet meer kon herbergen. De parochie start met 2500 zielen, onder leiding van pastoor Nuyen. De Vredesparochianen kerken bijna zes jaar in de eerder genoemde noodkerk "Stal van Bethlehem". De bouw van de nieuwe kerk aan de Pijnackerstraat verloopt moeizaam, maar op 7 augustus 1924 kan de kerk dan toch worden ingewijd.

Parochie in de groei

Pastoor Nuyen wordt in 1926 opgevolgd door Pastoor Filbry. De parochie groeit en bloeit. Aan weerszijden van de kerk worden respectievelijk een broeder- en een zusterklooster gebouwd, een meisjes- en een jongensschool, alsmede een verenigingsgebouw (Huize Pax). Heel de buurt ademt een katholieke geest en de bijnaam "Papendorp" stamt uit deze tijd. In 1931-32 wordt de doopkapel, uit dank voor een Lourdes-wonder, verrijkt met gebrandschilderde ramen. De parochie is in 1936 inmiddels uitgegroeid tot 10.000 zielen. Pastoor Filbry vertrekt naar Haarlem, waar hij plebaan (pastoor) wordt van de Sint Bavokathedraal.

Vredeskerk in en na de oorlog

Pastoor Hosman wordt in 1936 de nieuwe pastoor. Hij leidt de parochie door de moeilijke oorlogsjaren. Een van de oorlogs-slachtoffers is de architect van de kerk. Ook een verzetsgroep binnen de kerk wordt tijdens de oorlog opgerold en een aantal van hen keren niet terug.

De periode na de oorlog kenmerkt zich door de opbouw van de maatschappij, zowel binnen als buiten de kerk. Een periode van zekerheden en duidelijkheid. Er zijn veel doopsels, vormsels en roepingen. Tussen 1947 en 1957 worden gebrandschilderde ramen in de kerk aangebracht, er komt een nieuwe kerststal, een Mariakapel alsmede nieuwe verlichting en een geluidsinstallatie. Het geld hiervoor wordt dubbeltje na dubbeltje door de parochianen bijeengebracht.

Jaren van verandering

In 1959 wordt Pastoor Eijkelhof de vierde pastoor van de parochie. Lectores gaan in 1960 voor het eerst assisteren in de vieringen. In 1968 viert de parochie haar 50-jarig bestaan met een grote actie voor de missie, vanwege het hoge aantal roepingen afkomstig uit de Vredesparochie. Het zijn jaren van grote veranderingen in de geschiedenis van de wereldkerk, die vanzelfsprekend ook hun invloed hebben op de parochies aan de basis. Vele kerken moeten vanwege het teruglopend kerkbezoek hun deuren sluiten. Het Salve Reginakoor, ook opgericht in 1918, fuseert met het koor van de Zaaier (Rozengracht) en komt tot grote bloei. Het "Witte-orgel" uit de Hervormde Koepelkerk wordt door de gemeente onder bepaalde voorwaarden aan de Vredesparochie geschonken. In 1969 ontstaat uit een katholieke jongerengroep de Werkgroep De Pijp. Opgeroepen door de bisschoppen om het christen-zijn in praktijk te brengen in de eigen omgeving zetten zij zich in voor speelplaatsen in de wijk en houden zij zich bezig met het terugdringen van de verkeersoverlast.

Het is 1970 als de grote Willibrorduskerk op de hoek van de Amsteldijk/Ceintuurbaan wordt gesloopt. Er was intussen een nieuwe kerk gebouwd aan de Van Ostadestraat. In het jaar 1972 wordt de toren van de Vredeskerk gerestaureerd. Hierbij worden de rode en gele tegels bovenin de toren vervangen door geverfde rode en gele vlakken in dezelfde vorm.

Tegen de stroming in

In 1975 treedt de 5e pastoor van de parochie aan: Pastor Reuzenaar. Het worden jaren van vele nieuwe activiteiten. De kinderwoorddienst gaat van start en er wordt begonnen met samenzang in de mis van 12.00 uur.

Twee koren worden opgericht: de Cantores en de Cantorij. Korte tijd later start de volwassenenkatechese, de kerk-katechese voor kinderen, het jongerenpastoraat, de bejaarden clubs alsmede de gespreksgroep voor ouderen. Het "gastgezin" doet zijn intrede (dit zijn gezinnen die hun huis openstellen voor groepjes jongeren waarmee gesproken wordt over levens- en geloofsvragen). Ook wordt een netwerk van contactpersonen opgezet die het contact tussen de parochianen en de parochie onderhouden in hun eigen straat of wijk: het zgn. buurtcontactwerk.

In 1978 wordt het 60 jarig bestaan van de parochie op grootse wijze gevierd. Alle groepen presenteren zich met een stand in de kerk. Van een parochie-cadeau wordt afgezien, omdat de mensen het hele jaar door al zo vrijgevig zijn geweest. Het bijna 60 jaar oude kerkgebouw gaat in die tijd gebreken vertonen. Met name het dak is er slecht aan toe. Een groots opgezette veiling van niet meer gebruikte kerkelijke inventaris wordt een geweldig succes. Samen met de zgn. "kwartjescollecte", een collecte die wekelijks wordt gehouden voor het onderhoud van de kerk, wordt in totaal f 85.000,- voor de restauratie van het dak ingezameld. In die tijd gaat een bestaand Amsterdams koor (het huidige Canticum Anglicum), naast de andere koren, ook regelmatig vieringen begeleiden. In 1983 wordt een pastorale werkgroep opgericht. Er is inmiddels nog maar één pastor voor de hele parochie beschikbaar. De groep draagt samen met de pastor de pastorale verantwoordelijkheid voor de parochie.

Het 60-jarig bestaan van de kerk wordt in 1984 gevierd. Bij die gelegenheid wordt geld ingezameld voor de herinrichting van de dagkapel. Er worden o.a. nieuwe gebrandschilderde ramen geplaatst. Ruim voor de datum van feestviering zijn de financiën alweer bijeenbracht.... In hetzelfde jaar wordt begonnen met Woord- en Communievieringen waarin leken voorgaan. Ook wordt een proef gestart met openstelling van de kerk in de lunchpauze. Bij gebrek aan belangstelling wordt de proef een jaar later helaas beëindigd. In 1987 wordt een zgn. verkondigingsgroep, bestaande uit 12 parochianen geformeerd. Deze groep verzorgt periodiek de verkondiging in de weekenden. Een vergaande verandering, maar wel gewenst bij de zich voortzettende achteruitgang van zowel het aantal gelovigen als priesters.

Op 27 november 1988 viert de parochie haar 70-jarig bestaan op een sobere wijze, in een tijd waarin veel kerken in Amsterdam (en ook in Zuid) te horen krijgen dat zij op termijn hun deuren zullen moeten sluiten. B.g.v. het jubileum worden twee geloofs-verdiepingsavonden georganiseerd en er is een feestelijke eucharistieviering. De parochie doet zichzelf d.m.v. een inzamelingsactie een nieuwe altaartafel, bloementafels en een lezenaar cadeau. Het is inmiddels 1989, het jaar van het Conciliair Proces voor vrede, gerechtigheid en heelheid van de schepping. In oecumenisch verband wordt hieraan aandacht besteed. De jaarlijkse telling van kerkgangers wijst uit dat in het weekend ruim 400 mensen de vieringen bezoeken. In 1992 start een actie voor restauratie van de toren. Ook deze actie wordt weer met succes afgesloten. De nieuwe St. Willibrorduskerk aan de Van Ostadestraat wordt in februari 1993 door het Bisdom aan de eredienst onttrokken. De parochianen worden voor het grootste gedeelte ondergebracht bij de Vredesparochie en voor een kleiner deel bij de ABG (Anna-Bonifatius-Gerardus)-parochie in Oost.

Op 21 november 1993 viert de parochie haar 75-jarig bestaan met een symposium over normvervaging. Daarnaast wordt een boekje uitgegeven waarin parochianen hun visie geven op het kerkgebeuren.

De nieuwe tijd

Pastor Reuzenaar gaat eind 1993 met emeritaat. Na een pastoorloze periode van een half jaar wordt hij op 1 juli 1994 opgevolgd door de dan 33-jarige pastor Pierre Valkering. Zoals elke nieuweling ontplooit ook hij vele nieuwe initiatieven en brengt veranderingen aan. Er wordt een wekelijkse kindermis gestart, er komt filmkatechese in de Vastentijd (i.s.m. de Rialto-bioscoop, het Ignatiushuis en de Oranjekerk), parochiebedevaarten worden georganiseerd, voor ouderen en zieken wordt de mogelijkheid geschapen om jaarlijks gezamenlijk, tijdens een viering in de kerk, de ziekenzalving te ontvangen. Sommige overlegorganen worden opgeheven en andere opgericht. Zo gaat het ook met enkele koren. Een actieve deelname van de parochianen aan de liturgie wordt sterk bevorderd. Mensen kunnen dagelijks deelnemen aan het kerkelijk getijdengebed en aan de Eucharistievieringen. Ook het rozenkransgebed wordt in ere hersteld. Voor overleden parochianen kan een gedachteniskruisje in de kerk worden opgehangen.

In de voormalige St. Willibrorduskerk aan de Van Ostadestraat wordt de Engelstalige Afrikaanse All Saints Church gevestigd. Er ontstaat met deze kerkgemeenschap een hartelijk contact. Jaarlijks vindt gezamenlijk de Pinkster- alsmede de Vormselviering plaats.

In 1997 wordt een nieuw koor opgericht "Het koor van de Lieve Vrede" met voornamelijk Nederlandstalig repertoire van o.a. Oosterhuis en Huijbers. Het ledenbestand telt in 1998 een kleine 1600 kerkbetrokkenen. Hiervan bezoeken wekelijks tussen de 250 en 300 mensen de weekend-vieringen. Een groots plan wordt gelanceerd: "De Vredeskerk open". De bedoeling van dit plan is om met een aantal middelen en acties de kerk voor meer mensen dan tot nu een functie te geven. Zoals bijna alle kerken in oude wijken, heeft ook de Vredes te kampen met vergrijzing van het ledenbestand. In het kader van het plan wordt geprobeerd de kerk naar buiten toe zichtbaar en bekend te maken d.m.v. PR-activiteiten. Daarnaast bestaan er plannen voor aanpassing van het kerkplein en de entree van de kerk. In juli 1998 is de kerk opengesteld gedurende de middaguren. Dat dit in een behoefte voorziet, blijkt wel uit het feit dat per dag gemiddeld 16 mensen (voor een deel ook niet-katholieke buurtgenoten en toeristen) de kerk inlopen voor een moment van stilte, gebed, het opsteken van een kaars of voor een gesprekje met een van de gastvrouwen en -heren die elke dag aanwezig zijn.

In de media

Uit Het Centrum, 8 Augustus 1924.

Gistermorgen ving reeds vroeg de consecratie der Vredeskerk aan door Z.D.H. Mgr. A.J.Callier, Bisschop van Haarlem, die daarbij werd geassisteerd door den Z.Eerw. Heer J.C. Serbroek, Pastoor der Rozenkranskerk en J.C. v.d. Loos uit Uitgeest. Tal van parochianen hadden van hun belangstelling doen blijken door het uitsteken der nationale vlag met den pauselijken wimpel. Na de consecratie der kerk ving te ongevear half 10 de consecratie van het altaar aan, welke door Mgr. Callier werd verricht met dezelfde assistentie en waarbij de reliquieën van de H.H. Martelaren van Gorcum en van den H. Bonifacius in de altaartafel werden geplaatst. Voor de altaarwijding werden de deuren der kerk geopend en stroomden de geloovigen in grooten getale het nieuwe Godshuis binnen. Na de altaarwijding werd de plechtige H. Mis door Mgr. Callier pontificaliter gecelebreerd.

(....)

Gedurende de H. Dienst voerde het zangkoor onder leiding van Jos. Schut op voortreffelijke wijze de Missa Secunda Pontificalis van Perosi uit. Na beëindiging der H. Mis las de H. Eerw.. Heer Stroomer de acte der kerkwijding voor, waarin werd meegedeeld, dat het jaarlijksch feest der kerkwijding op Maandag na den eersten Zondag der maand Juli zou plaats hebben. Nadat Mgr. Callier vervolgens den zegen gegeven had, trad hij naar voren tot het houden van een toespraak: Na deze langdurige plechtigheid kan ik mij toch niet weerhouden nog een enkel woord tot u te richten. Dit woord is een woord van hartelijken gelukwensch met de toewijding van dezen schoonen tempel aan den dienst van God. Gij zult het misschien niet gemerkt hebben, maar de geheele plechtigheid der wijding, welke wij hedenmorgen voltrokken hebben, heeft gestrekt om dit gebouw te maken tot een vreedzame woning voor den Vredevorst, onzen Heer Jezus Christus. Ontelbare malen heb ik deze muren gezalfd en daarbij toegewenscht: Pax tibi, Pax Domini. Alles werd gedaan om over dit nieuwe Godshuis den vrede af te smeeken; wel eigenaardig is het daarbij, dat dit nieuwe kerkgebouw is gesticht ter eere der Onbevlekte Moedermaagd Maria, Koningin des Vredes. Wil nu hieruit vrede uitgaan over de stad en over de parochianen in het bizonder. dan is het noodig, dat ieder van u zichzelf wijdt tot een tempel, heiliger nog dan dit gebouw. Wij worden bij voortduring geheiligd door het H. Doopsel, het H. Vormsel en door het H. Sacrament des Altaars. Streven wij ernaar, dien vrede steeds te bewaren door onze hartstochten te bedwingen naar het woord van den Zaligmaker: Leert van Mij. Dat Ik zachtmoedig en ootmoedig van harte ben. Met den groet, waarmede de plechtigheid werd geopend. „Pax vobis", besloot Mgr. zijn toespraak. De kerk wordt omstreeks 15 Augustus in gebruik genomen.

Externe links

Afbeeldingen

Exterieur

Interieur