Handelingen

Biezenmortel, Hooghoutseweg 3 - Kapel Huize Assisië

Uit Reliwiki


Bezig met het laden van de kaart...
Algemene gegevens
Naam object:
Genootschap:
Provincie: Noord-Brabant
Gemeente: Haaren
Plaats: Biezenmortel
Adres: Hooghoutseweg 3
Postcode:
Inventarisatienummer: 07087
Architect: J. Heijkants te Erp (kapel)
Bouwjaar 1903, 1910 (kapel)
Jaar ingebruikname:
Oorspronkelijke bestemming: r-k tehuis voor verstandelijk gehandicapten
Huidige bestemming: psychiatrische instelling
Monument status: Rijksmonument
Monumentenbordje 2014.jpg
526014



Geschiedenis

Biezenmortel, gemeente Haaren - Landpark Assisië; jk 29-08-2012

Neogotisch complex met grote St. Franciscus (van Assisië) kapel.

Inleiding

Landpark Assisië is een landgoed dat geëxploiteerd wordt door de Stichting Prisma die ontstaan is uit een fusie (1996) tussen Assisië en Accent, twee organisaties die elk - met een eigen doelgroep - zorg boden aan zwakzinnigen en lichte of matige verstandelijke handicapten.

Het landpark bestaat uit een complex met gebouwen met diverse functies. Het complex heeft Hooghoutseweg 3 als postadres, maar het park zelf heeft straten waaraan gebouwen met een eigen adressering.

De geschiedenis van Assisië begint bij een initiatief van de broeders Penitenten van de H. Franciscus van Assisië uit Boekel. Zij kopen in 1901 van mejuffrouw Van Beugen uit ‘s-Hertogenbosch drie pachtboerderijen die toen bekend stonden als de Gasthuishoeven. De totale oppervlakte bedroeg circa 45 hectare. De broeders bouwen op die gronden een complex voor de huisvesting van mannelijke verstandelijk gehandicapten. De eerste steen voor het hoofdgebouw wordt in 1903 gelegd. Het is het eerste katholieke instituut dat zich op verstandelijk gehandicapten richt. Het krijgt de naam Huize Assisië. In het gebouw wordt op 23 december 1903 een kamer tot huiskapel ingezegend.

De instelling groeit snel. In dezelfde stijl als het hoofdgebouw worden al gauw de nodige paviljoens bijgebouwd. In 1910 komt er een kapel bij. Een vierde paviljoen in 1912. De instelling groeit verder uit. Er komt een ziekenhuisje, een verplegersopleiding en een school voor buitengewoon lager onderwijs. Voor de werknemers van Huize Assisië worden woningen gebouw, er is een eigen watervoorziening met watertoren en alles is er op gericht om zoveel als mogelijk zelfvoorzienend te zijn.

In de jaren zestig van de 20e eeuw biedt de instelling al onderdak aan 700 gehandicapten. Vanaf halverwege de jaren zeventig daalt het aantal cliënten weer, omdat veel mensen met een lichte handicap zelfstandig gaan wonen.

De Daniël de Brouwerstichting, waarbinnen Huize Assisië inmiddels fungeert, wordt in 1978 ontvlochten in zeven zelfstandige instituten. Het complex krijgt nu de naam Assisië'. De enige invloed van de broeders dan nog hebben is de christelijk geïnspireerde zorg.

Later (1996) fuseert de van huis uit katholieke stichting Assisië met de protestantse stichting Accent uit Waalwijk tot stichting Prisma met het hoofdkantoor in Waalwijk. De algemene geestelijke verzorging gaat op dezelfde voet voort. Vanaf dat moment wordt de naam Accent, locatie Biezenmortel gebruikt. Voor de kapel wordt de naam op den duur Franciscus Kapel Landpark Assisië.

Door de steeds veranderende inzichten en bouwtechnische eisen zijn in de loop van de tijd oude panden gesloopt en nieuwe gebouwd. Binnen de kaders van de doelstelling van deze internetsite is de kapel het onderdeel dat nader beschreven wordt.

In 2007 is het complex onderwerp voor een studie van architectuurstudenten. Op internet publiceren zij een plan voor een invulling tussen hoofdgebouw en kapel. Het aardige in het plan is dat de luchtbrug in moderne vorm weer terugkomt. Zie hiervoor de afbeeldingen hieronder.

Kapel

De broeders, werkzaam in de instelling, houden zich strikt aan de gezamenlijke koorgebeden en riten van de congregatie. Het is dan ook van het begin aan duidelijk dat er een eigen kloosterkerk gebouwd moet worden. ‘Bestek en Voorwaarden’ zijn van de hand van bouwkundige J. Heijkants te Erp. In het plan is ook een verbindingsgang tussen kapel en hoofdgebouw opgenomen die op het niveau van de eerste verdieping is gesitueerd. De eerste steen voor de kapel wordt gelegd op 13 januari 1909. De inwijding door Mgr. J. Pompen, Vicaris Generaal van het Bisdom, volgt op 2 mei 1910.

Op 3 januari 1910 ruikt het in de kapel sterk naar gas. De erbij gehaalde koperslager maakt gebruik van een lucifer om het gas te kunnen ontdekken waarna een ontploffing volgt. Hij overleeft het incident, maar de schade aan de kapel is aanzienlijk.

Hoewel de kapel bedoeld is als kloosterkerk voor de broeders, leken en bewoners van het complex komen er ook kerkgangers van buiten waardoor er ook aangepaste missen worden gehouden. Na het Tweede Vaticaanse Concilie (1962-1965) ontstaat er een vernieuwingsdrang die ook de kapel niet ongemoeid laat. Het hoofdaltaar en zijaltaren, evenals het meubilair, kruiswegstaties en heiligenbeelden worden opgeruimd. Alle muurschilderingen worden onder een laag muurverf weggewerkt. Nieuw meubilair wordt aangebracht en nieuwe liturgische kleding aangeschaft. De vloertegels verdwijnen onder een kunststof vloerbedekking.

Bij de renovatie van het hoofdgebouw in 1988 wordt de luchtbrug naar de kapel afgebroken. In 1993 moet de dakconstructie van de kapel grondig worden gerenoveerd na aantasting door de boktor.

Door de veranderde visie op het pastoraat komt de zielzorg meer in het teken van geestelijke verzorging te staan. Het gebruik van de kapel verandert daarmee en wordt, naast het gebruik voor vieringen die aangepast zijn op het niveau van bewoners, ook gebruikt voor allerlei andere activiteiten. De functie van buurtkerk is komen te vervallen.

Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed - Hoofdgebouw

Rijksmonument
Monumentenbordje 2014.jpg
517021
Hoofdgebouw; jk 29-08-2012

Inleiding

HOOFDGEBOUW behorende tot het complex van de ZWAKZINNINGENINRICHTING Huize Assisië. Het gebouw is blijkens de gedenksteen bij de entree opgetrokken in 1903 in Neo-Gotische stijl.

Omschrijving

Tweelaags hoofdgebouw met haakse zijvleugels. Opgetrokken uit roodbruine machinale baksteen met gele speklagen en spaarzaam gebruik van hardsteen. Afgeplat mansarde schilddak met leien in rensdekking en zinken roevendak. Symmetrische voorgevel van elf traveeën, afgesloten met smalle hoeklisenen en een tandlijst onder de goot. Elke travee heeft boven een horizontale versnijding op de begane grond een achtruits en op de verdieping een zesruits raam onder getoogde segementtogen gevuld met siermetselwerk. De ramen worden met elkaar verbonden door speklagen. Middenrisaliet met beneden een spitsboogportaal met dubbele deur en bovenlicht met tweedelige tracering met drie- en vierpassen. Erboven een spitsboognis waarin tussen twee spitsboogramen oorspronkelijk een beeld van Franciscus onder baldakijn stond. Beeld en baldakijn zijn thans verdwenen. In de met een kruis bekroonde topgevel een vierpasvenster. De linker en rechter zijgevels gaan schuil achter de eenlaagse, haaks aangebouwde zijvleugels. Deze vleugels hebben met leien gedekte mansardedaken en op de begane grond zes- en achtruits ramen onder segmenttogen. In de met hardstenen pinakels bekroonde topgevels eveneens zesruits ramen. De achtergevel heeft een identieke indeling als de voorgevel, maar heeft in plaats van de middenrisaliet een smalle travee met vernieuwd dubbel raam en een rozetraam. De gevel wordt aan weerszijden ingesloten door de eindgevels van de zijvleugels, die in de oksel een torenachtig tussenlid met schilddak hebben. Het mansardedak heeft aan voor- en achterzijde per travee een vierruits dakkapel met een afgewolfd zadeldakje met piron en driepasversiering. Op het dak een vierkante dakruiter met klokje en vierzijdige spits met bol, kruis en windwijzer met jaartal 1903. Het interieur is voorzien van verlaagde plafonds, maar bewaart van de oorspronkelijke opzet nog de middengang en drie eenvoudige trappenhuizen. Ook de kapconstructie is nog oorspronkelijk.

Waardering

  • Het hoofdgebouw is van algemeen belang. Het heeft cultuurhistorische waarde als uitdrukking van de ontwikkeling van de katholieke zorg voor zwakzinnigen en minder bedeelden in de periode van de katholieke herleving.
  • Het is een representant van de landschappelijke ontwikkeling, waarbij dergelijke complexen in landelijk gebied werden geplaatst volgens een regelmatige, functionele plattegrond.
  • Het heeft architectuurhistorische waarde als representant van de neogotische, katholieke gestichtsstijl, waarbij het een vergrote variant is van het herenhuisachtige kloostertype.
  • Het is gaaf bewaard gebleven en is een typerend onderdeel van de ruimtelijke ontwikkeling nabij het kerkdorp Biezenmortel ten oosten van de kern van Udenhout.

Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed - Kapel

Rijksmonument
Monumentenbordje 2014.jpg
526014
Kapel; jk 29-08-2012

Inleiding

KAPEL behorende tot het complex van de ZWAKZINNINGENINRICHTING Huize Assisië. Het gebouw is opgetrokken in 1903 [moet zijn: 1909-1910] in Neogotische stijl.

Omschrijving

Eenbeukige kapel met lagere absis, opgetrokken uit roodbruine machinale baksteen met gele speklagen en spaarzaam gebruik van hardsteen, onder zadeldak met leien in rensdekking. De topgevels zijn afgewolfd en voorzien van een piron. De kapel telt vier traveeën en een lagere, vijfzijdige absis, gelankeerd door plat afgedekte, eenlaags nevenruimten met zesruits spitsboogramen. Ze wordt voorafgegaan door een entreegebouw met een geleding van lisenen en tandlijsten en hooggeplaatste gekoppelde spitsboogramen. Elke travee heeft haakse, tweemaal versneden steunberen en een spitsboograam met vorktracering. De ramen in de absis zijn enkelvoudige spitsboogramen. Op de daken dakkapellen met overhoekse spitsjes en pirons. Zeszijdige dakruiter met spits, kruis en bol. In het portaal trappenhuis en een kruisribgewelf. Het inwendige is voorzien van gestuukte kruisribgewelven op kraagstenen met bladmotieven. Het koor heeft een kruisribgewelf in stuc.

Waardering

  • De kapel is van algemeen belang. Zij heeft cultuurhistorische waarde als uitdrukking van de ontwikkeling van de katholieke zorg voor zwakzinnigen en minder bedeelden in de periode van de katholieke herleving.
  • Zij heeft architectuurhistorische waarde als representant van de neogotische, katholieke gestichtstijl, waarbij de kapel een van de visuele middelpunten vormde.
  • Het geheel is gaaf bewaard gebleven en is een typerend onderdeel van de ruimtelijke ontwikkeling nabij het kerkdorp Biezenmortel ten oosten van de kern van Udenhout.

Orgel

Omschrijving

De firma Verschueren plaatst in 1939 een nieuw orgel in de kapel. Voorheen stond er een harmonium op het koor. Het nieuwe orgel wordt ingespeeld door Hub. Houët. Adviseur bij de bouw was dr. W. Kerssemakers pr. Het is een instrument zonder kas met het pijpwerk in open opstelling. Doordat het geplaatst is op vier kolommen staande op de galerij kunnen koorleden onder het orgel zitten.

Dispositie

  • Manuaal I (C-g3): Prestant 8' - Gemshoorn 8' - Prestant 4' - Mixtuur III-IV sterk
  • Manuaal II (C-g3): Spitsgamba 8' - Holpijp 8' - Blokfluit 4' - Zwitsersche Pijp 2' - Trompet Harmoniek 8'
  • Pedaal (C-f1): Subbas 16' - Gedekt 8'
Koppelingen: Manuaal I - Manuaal II, Manuaal I - Manuaal II 16', Manuaal I - Manuaal II 4', Manuaal II - Manuaal II 16', Manuaal II Normaal Af, Pedaal - Manuaal I, Pedaal - Manuaal II.
Speelhulpen: 4 vaste combinaties (p - mf - f - tutti), Automatisch pianopedaal, Tongwerken Af.

Info van Piet Bron (Orgeldatabase)

Afbeeldingen

Exterieur

Interieur kapel

Orgel

Planstudie

Bronnen

  • ‘De paus is de afgod van Jezus’ door Peter Wouters, een uitgave tgv 100 jaar geestelijke zorg rond de Franciscus Kapel op Landpark Assisië.