Handelingen

Eindhoven, Kerkstraat - Synagoge

Uit Reliwiki


Bezig met het laden van de kaart...
Algemene gegevens
Naam object: Synagoge
Genootschap:
Provincie: Noord-Brabant
Gemeente: Eindhoven
Plaats: Eindhoven
Adres: Kerkstraat
Postcode:
Inventarisatienummer: 07469
Jaar ingebruikname: 1866
Architect: Antonius Cornelis Bolsius (1839-1874), Pierre Cuypers (1827 - 1921)
Huidige bestemming: gesloopt
Monument status: geen



Geschiedenis

Prachtig eclectisch gebouw met kleine neogotische toren. Deze synagoge stond vrijwel aan de voet van de St. Catharinakerk. Vrijwel geruisloos is het gebouw in 1959 afgebroken, nadat in de Hendrik Casimirstraat in 1958 een nieuwe synagoge was ingericht.

Na 1850 nam het aantal joodse inwoners snel toe. Eindhoven werd de zetel van opperrabbinaat van Noord-Brabant. De synagoge werd al snel wederom te klein, waarop in 1866 een nieuwe synagoge gebouwd werd op de plek naast de oude. In het opgeknapte oude gebouw werd twee jaar later de joodse school gevestigd. Behalve in Tongelre en Woensel was er ook een joodse begraafplaats in Eersel.

De armlastigen konden een beroep doen op de armenraad die geld ontving van de joodse gemeente. Daarnaast werd in 1907 een fonds voor leningen opgericht. Verscheidene andere genootschappen, waaronder een begrafenisgenootschap, een vereniging voor vluchtelingen, een studiegenootschap en meerdere vrouwengenootschappen regelden het gemeenschapsleven. Aan het begin van de twintigste eeuw werden ook nog een toneelvereniging en een jongerenverband opgericht. In de jaren 1930 jaren waren er twee zionistische groeperingen actief.

De joden in Eindhoven waren aanvankelijk werkzaam als slagers, veehandelaars, winkeliers en venters. Rond de eeuwwisseling speelde een aantal joodse families, waaronder de stoffenfabrikant Elias, een belangrijke rol spelen in de industriële ontwikkeling van de stad.

In de jaren 1930 vanaf 1933 nam Eindhoven een groot aantal vluchtelingen uit Duitsland op, waaronder veel kinderen. In 1938 was de joodse gemeente van Eindhoven de grootste van Noord-Brabant. In de eerste oorlogsjaren nam haar omvang nog aanzienlijk toe. Bij de Philipsfabrieken was een speciale joodse afdeling ingericht, waarheen ook joodse werknemers van Philips van elders werden overgeplaatst.

Het joodse leven in Eindhoven werd na de Tweede Wereldoorlog hervat. Tegenwoordig zijn er verscheidene joodse en op Israël gerichte organisaties actief. De synagoge aan de Kerkstraat werd in 1959 afgebroken, maar in 1958 was een nieuwe synagoge ingewijd in een woonhuis aan de Hendrik Casimirstraat.

Geschiedenis. Bron: Regionaal Historisch Centrum Eindhoven

Eindhoven - In het begin van de negentiende eeuw had de joodse gemeente van Eindhoven de beschikking over een synagoge en een school.

In Stratum was een huissynagoge gevestigd. Mede dankzij een bijdrage van koning Lodewijk Napoleon kon het oude synagogegebouw aan de Kerkstraat in Eindhoven in 1810 worden gesloopt en vervangen door een grotere behuizing. De synagoge in Stratum werd in dezelfde periode gesloten. Na 1850 nam het aantal joodse inwoners snel toe. Eindhoven werd de zetel van opperrabbinaat van Noord-Brabant. De synagoge werd wederom te klein. In maart 1864 richtten het ‘Kerkbestuur en de Kerkeraad der Nederlandsch Israëlitische gemeente Eindhoven’ zich tot het gemeentebestuur. Volgens het kerkbestuur was de synagoge niet alleen bouwvallig, maar ook veel te klein. En omdat ook het aangrenzende leslokaal tot het geven van Godsdienstig onderwijs te klein, maar vooral te ‘dompig’ was geworden, moest de oude synagoge worden opgeknapt. ‘Daar hun echter, om een redelijk gebouw naar behoefte van den tijd daar te stellen, de gelden gedeeltelijk ontbreken zoo vertrouwen zij dat het U Edel Achtbaren moge behagen hun uit de kas dezer gemeente daartoe een subsidie van duizend gulden of wel zoo veel als u Edel Achtbaren billijker wijze daar toe zult willen beschikbaar stellen.’ Of de stad deze gift uiteindelijk heeft toegekend is ons niet bekend, maar Gedeputeerde Staten der Provincie Noord-Brabant stelt in december een renteloze lening van tweeduizend gulden beschikbaar naast een lening van achtenveertighonderd gulden tegen vier procent rente per jaar.

Het ontwerp van de synagoge kwam van de hand van Antonius Cornelis Bolsius (1839-1874). Deze geboren Bosschenaar ging na zijn opleiding in Antwerpen als leerling aan de slag bij de bekende architect Pierre Cuypers (1827 - 1921). Tijdens de bouw van de door Cuypers ontworpen Catharinakerk was Bolsius daar als opzichter werkzaam. Wellicht dat dit hem de inspiratie heeft gegeven voor het prachtige gebouw dat pal naast de Catharinakerk verrees. Het gebouw was gebouwd in eclectische trant met een opvallende hoektoren. De kerkzaal werd verlicht door hoefijzerige ramen. De gedrongen toren met neogotische ingangspartij had een uivormige bekroning met hoekspitsjes. Een lang leven was het gebouw niet beschoren.

Geschiedenis. Bron: struikelehv.nl/joodse-gemeenschap

De Joodse gemeenschap in Eindhoven & het synagoge monument

Inleiding

Vanaf 2009 zijn in Eindhoven 23 struikelstenen bij de begraafplaats van de Grote Beek en 243 bij woningen in de stad geplaatst. Dit ter herdenking van de joodse slachtoffers die bij het begin van de tweede wereldoorlog hier woonden. Als afsluiting van dit project willen wij op de plaats van de vroegere synagoge een sober monument plaatsen. In de bestrating zal het contour van het gebouw worden aangebracht. Tevens zullen er aan de Kerkstraat zijde en de terraszijde fotostenen worden geplaatst met toelichtende tekst. Hiermee wordt een belangrijk onderdeel van de cultuurhistorie van Eindhoven, dat compleet uit het stadsbeeld is verdwenen, weer zichtbaar gemaakt.

De Joodse gemeenschap in Eindhoven

In de achttiende eeuw vestigden zich Joden, wanneer het maar enigszins mogelijk was, langs de handelswegen of in belangrijke marktplaatsen. Eindhoven was zo’n plaats gelegen aan de straatweg ’s-Hertogenbosch – Hasselt – Luik, met een wekelijkse markt en een aantal jaarmarkten. Maar het was joden tot 1800 niet toegestaan zich in Eindhoven te vestigen. Zij mochten alleen overdag in Eindhoven aanwezig zijn. Dit was gebaseerd op de stadsverordening uit 1731, gericht tegen vreemdelingen maar die vooral tegen joden werd toegepast. Daarom zochten zij noodgedwongen een woonplaats in de dorpen rond Eindhoven (Woensel, Strijp, Gestel, Stratum, Tongelre en ook Helmond) In Helmond en Tongelre ontstonden huissynagoges en Joodse begraafplaatsen. In Woensel wordt in 1747 een Joodse begraafplaats aangelegd.

In 1772 wordt het stadsbestuur van Eindhoven door de Raad van Prins Willem V gesommeerd Joden toe te laten en ze niet langer te discrimineren. Toch worden de Joodse inwoners van Eindhoven, tot aan de burgerlijke gelijkstelling in 1796, nog talrijke belemmeringen in de weg gelegd. Vanaf 1800 begon zich in Eindhoven een kleine Joodse gemeenschap te vormen. Leven en wonen tussen een overweldigende katholieke meerderheid was niet altijd zonder problemen. Echter met het verstrijken van de jaren werd de Joodse gemeenschap getolereerd en meer en meer geaccepteerd. Door succesvol ondernemerschap en de ontwikkeling van de industrie, groeide de Joodse gemeenschap in de tweede helft van de negentiende eeuw uit tot een bloeiende en welvarende gemeenschap. Tot in de twintigste eeuw bleef de Joodse gemeente van Eindhoven een kleine vesting van Joodse kennis en traditie. Ze hebben een niet onbelangrijke rol gespeeld bij de ontwikkeling van de stad. Omstreeks 1930 leefde in Eindhoven de grootste Joodse gemeenschap van de provincie Noord-Brabant.

De rond 1800 in Eindhoven wonende Joden kwamen vooral uit de streek tussen Keulen en Krefeld en uit de omgeving van Bad Kreuznach in de Pfalts. In 1808 woonden er 100 Joden in Eindhoven en 22 in de omliggende plaatsen. Rond 1900 woonden er 320 Joden in Eindhoven en ongeveer 60 in de omliggende plaatsen.

De Joden in Eindhoven zijn aanvankelijk werkzaam als slagers, veehandelaars, winkeliers en venters. Rond de eeuwwisseling is een aantal Joodse families, waaronder de stoffenfabrikant Elias, belangrijk voor de industriële ontwikkeling van de stad.

In de jaren dertig neemt Eindhoven een groot aantal Joodse vluchtelingen uit Duitsland op, waaronder veel kinderen. Het aantal Joden groeit tot 570 in 1940, In de Tweede Wereldoorlog worden 266 van de 570 Joden, die bij het uitbreken van de oorlog in Eindhoven woonden, in voornamelijk Auschwitz en Sobibor vermoord. Hiervan waren 23 slachtoffers patiënten van het Rijks Krankzinnigengesticht aan de Boschdijk. Tijdens de oorlog hebben zich nog 339 Joden in Eindhoven gevestigd, vooral uit andere plaatsen in Nederland, om bij familie hier te komen wonen. Van deze groep zijn er 66 vermoord. In totaal is 36 procent van de Joodse inwoners vermoord. Van de grote steden in Nederland zijn Eindhoven en Tilburg daarmee de steden met het laagste percentage slachtoffers. Velen zijn gered doordat zij een goede band met de nietjoodse inwoners hadden en via onderduik de oorlog hebben overleefd. Ook zouden de Duiters in Eindhoven niet zo fanatiek zijn geweest in het opsporen en arresteren van de Joden die niet reageerden op hun oproep voor transport naar Westerbork of Vught. Zo zijn er geen aanwijzingen gevonden van grootschalige razzia’s, zoals die in andere steden hebben plaatsgevonden. Hoewel Philips haar Joodse medewerkers beschermde bij het Philips Kommando in Vught, zijn ook van deze groep alsnog 39 personen omgekomen. Vooral bij de hongermarsen na de ontruiming van de kampen in Polen in 1945 waar ze op 3 juni 1944 naartoe waren getransporteerd.

De na de oorlog uit kampen en onderduik in Eindhoven teruggekeerde Joden voelden zich over het algemeen niet welkom. Velen zijn daarom binnen enkele jaren geëmigreerd, vooral naar Israël.

Synagoge

Ondanks alle tegenwerking slaagden enkele Joden er in om in 1781 in Eindhoven een huis in de Kerkstraat te kopen en het zodanig te verbouwen dat het gebruikt kon worden als synagoge. In 1808 werd de synagoge door 90 mensen bezocht, waarvan er 83 in Eindhoven, 5 in Woensel en 2 in Stratum woonden. De synagoge werd te klein, maar dankzij een gift van koning Lodewijk Napoleon kon men de bestaande synagoge afbreken en een nieuwe bouwen. Deze werd in 1810 in gebruik genomen.

In 1851 kocht het kerkbestuur 3 woningen grenzend aan de synagoge. De Joodse gemeente was zodanig gegroeid dat in 1861 werd besloten tot de bouw van een nieuwe synagoge. Men was echter bang dat hiervoor geen toestemming zou worden verkregen. De rooms katholieke kerk was inmiddels afgebroken en op de hoek van de Kerkstaat en de Rechtestraat werd een grote nieuwe Catharinakerk gebouwd met een zijingang aan de Kerkstraat recht tegenover de huidige synagoge. Men maakte zich zorgen dat de diensten in de synagoge verstoord zouden worden door het orgelspel in de Catharinakerk. Maar in 1864 werd in de raadsvergadering, zonder veel discussie, de aanvraag goedgekeurd. In Eindhoven waren de rooms katholieke Kerk en de synagoge van oudsher al zeer dicht bij elkaar gelegen en beide gebouwen werden opnieuw opgebouwd. Er zijn geen archiefstukken gevonden waarin het rooms katholieke bestuur bezwaar maakte tegen de nabijheid van de synagoge.

De synagoge zou worden gebouwd onder architectuur van Pierre Cuypers, die kort daarvoor ook de opdracht voor de Catharinakerk had ontvangen. De mogelijkheid bestaat dat het ontwerp uiteindelijk is gemaakt door Antonius Cornelis Bolsius, een medewerker van Cuypers.

Op 24 augustus 1866 werd de nieuwe synagoge ingewijd Van een uitbundige feestviering werd afgezien omdat er in de zomer van 1866 een ernstige cholera-epidemie woedde.

Daags na de bevrijding van Eindhoven werd door het Duitse bombardement van 19 september 1944 de synagoge zwaar beschadigd. In maart 1946 begonnen de herstelwerkzaamheden, waarna de synagoge op 22 mei 1947 weer in gebruik genomen werd.

In 1953 ontstond het plan om de Kerkstraat te verbreden om een doorgaande route te realiseren tussen de Paterskerk en de Grote Berg. Daarvoor moest de synagoge wijken.

In februari 1959 werd de synagoge zonder protesten van de Eindhovense inwoners gesloopt. De wegverbreding is echter nooit doorgegaan. Ongeveer 10 jaar later werd het oude stadhuis in de Rechtestraat gesloopt om een route van de Markt naar de Kleine Berg te realiseren. Hier was wel sprake van veel verzet van de inwoners. Ook dit doorbraak plan is nooit uitgevoerd. Op 17 november 1958 is de huidige synagoge, in twee woningen in de Hendrik Casimirstraat, in gebruik genomen.

In de media

  • Uit Eindhovens Dagblad, 20 oktober 2012

Monument ter herinnering aan oude synagoge in hartje Eindhoven

EINDHOVEN - Ter herinnering aan de synagoge die tot 1959 in de Kerkstraat in Eindhoven heeft gestaan, zal op dezelfde plaats in februari 2013 een monument worden ingericht.

Het is een initiatief van de vereniging Struikelstenen Eindhoven. Het geld dat er voor nodig is, komt van particuliere instellingen in Nederland en Israël en van de gemeente Eindhoven.

"Het is eeuwig zonde dat de synagoge destijds afgebroken is", zegt Max Loewenstein, voorzitter van de Joodse Gemeente Eindhoven.

"Maar dit monument is een prachtig initiatief, net als het struikelstenenproject trouwens. Het laat zien dat de Joden een belangrijk onderdeel waren van de Eindhovense gemeenschap."

Afbeeldingen