Handelingen

Helenaveen, Soemeersingel 27 - Protestantse Kerk

Uit Reliwiki

(Doorverwezen vanaf Helenaveen, Soemeersingel 27 - Ned. Herv. Kerk)


Bezig met het laden van de kaart...
Algemene gegevens
Naam kerk: Protestantse Kerk
Genootschap: PKN Protestantse gemeente Helenaveen
Provincie: Noord-Brabant
Gemeente: Deurne
Plaats: Helenaveen
Adres: Soemeersingel 25-27
Postcode: 5759RB
Inventarisatienummer: 07635
Jaar ingebruikname: 1868
Architect:
Huidige bestemming: kerk
Monument status: Rijksmonument 517758


Geschiedenis

Interessante neokerk met torentje. Gebouwd als Ned. Hervormde Kerk.

De kerk is op 3 november 1867 in gebruik genomen ten behoeve van de Hervormde inwoners van Helenaveen en de Peelwerkers, die op dat moment turf staken, de Peel ontgonnen, kanalen groeven, enz. Middels een landelijke actie van enkele predikanten uit het gehele het land werd een commissie gevormd met het doel een kerk te bouwen en een kerkelijke gemeente te stichten. Onder leiding van ds. A. Rutgers van der Loeff uit Leiden werd dat een groot succes en werden beide doelen bereikt. In 1870 werd de zelfstandige gemeente Helenaveen gesticht. Tot het moment van de ingebruikneming van de kerk werden er diensten gehouden in huiselijke kring en in een barak. De dienst werd meestal geleid door een gezinshoofd en soms kwam dominee August Grashof uit Duitsland, in de jaren 1860 tot 1883. De eerste voorganger was ds. E.B. Swalue. Hij stierf op 44-jarige leeftijd in 1883. De grafsteen in de voorgevel van de kerk, geplaatst op zijn honderdste sterfdag, herinnert nog steeds aan hem. De kerk is van het type Waterstaatskerk, maar wijkt op diverse plaatsen af van de standaard en is daardoor uniek. Het interieur van de kerk is sober met gewelfd plafond. Dit zorgt voor een zeer goede akoestiek. Einde 20e eeuw tevens in gebruik als Gereformeerde Kerk.

Monumentomschrijving Rijksdienst

De Protestantse Kerk te Helenaveen is een eenvoudig zaalvormig kerkgebouw dat in de architectuur elementen van Waterstaatsstijl vertoont. Het gebouw dateert uit 1867 en heeft de jaren nagenoeg ongewijzigd getrotseerd. In 1883 werd in de voorgevel een forse memoriesteen ingemetseld, bij gelegenheid van het overlijden van de predikant Swalue.

Omschrijving

De kerk heeft een globaal rechthoekige plattegrond en bestaat uit een zuidelijke gevel met ingang en geveltoren en een schip van vijf traveeën met driezijdige sluiting op het noorden. Het handvorm bakstenen gebouw onder zadeldak met kruispannen heeft een gecementeerde, van schijnvoegen voorziene zijgevel. Tegen alle gevels zijn lisenen gemetseld. De zuidelijke gevel heeft een eensteens middenrisaliet met opgeklampte vleugeldeur, waarboven een geprofileerd omlijst gietijzeren rondboogvenster met eenvoudige lancet- en oculusindeling. De gepleisterde afdeklijst met gestuct rondboogfries, bij de middenrisaliet met gestuct pediment waarin een klein venster, wordt bekroond door een geveltoren, gedekt met leien in Maasdekking en heeft een kleine spits op vierkante grondslag, voorzien van luidklok en uurwerk.

In het interieur zijn onder meer van belang de gestucte kruisribgewelven, voorzien van trekankers, de kansel aan de noordzijde, en het houten zangkoor in de eerste travee. Links naast de vleugeldeur in de zuidelijke gevel bevindt zich een ovale hardstenen gedenkplaat met de ingebeitelde tekst: "E.B. Swalue / geb. 11 Febr. 1839 / gest. 5 Juni 1883 / Romeinen 1:16".

Waardering

De kerk is van algemeen belang. Het gebouw heeft cultuurhistorisch belang als bijzondere uitdrukking van de ontwikkeling van het protestantisme in een uitzonderingspositie in het katholieke zuiden en is tevens van belang als voorbeeld van de typologische ontwikkeling van de preekkerk. Het gebouw heeft architectuurhistorisch belang door de sobere Waterstaatsstijl en de romaniserende detaillering die eenvoud maar ook een ingehouden representativiteit uitstralen. Het heeft ensemblewaarden vanwege de bijzondere situering, verbonden met de ontwikkeling van de ontginningsnederzetting. Het is gaaf bewaard gebleven en van belang vanwege de architectuur-historische, typologische en functionele zeldzaamheid.

Orgel

Het orgel is in 1962 door de firma Ernst Leeflang (Apeldoorn) gebouwd voor de Gereformeerde Kerk "De Ark" te Helmond. In 1998 wordt het aan de Protestantse Gemeente van Deurne-Helenaveen geschonken. De firma Pels & Van Leeuwen ('s-Hertogenbosch) restaureert het, intoneert het pijpwerk opnieuw en plaatst het in de kerk van Helenaveen.

Dispositie
  • Manuaal: Holpijp 8' bas/discant - Quintadeen 8' bas/discant - Prestant 4' bas/discant - Roerfluit 4' bas/discant - Octaaf 2' bas/discant - Scherp 1' 2-3 sterk bas/discant.
  • Pedaal: aangehangen.

Mechanische sleeplade. Manuaalomvang: C-f3. Pedaalomvang: C-d1.

MIP omschrijving

  • Bouwstijl: Eclecticisme
  • Bouwperiode: 1867
  • Gevels en materialen: Handvorm baksteen. Gecementeerde, gevoegde zijgevel. Gepleisterde afdeklijst met rondboogfries. Gepleisterde plint. Middenrisaliet met geveltoren.
  • Vensters en deuren: Ingangspartij met opgeklampte dubbele deur. Geprofileerd omlijst gietijzeren rondboog-vensters met eenvoudige lancet-oculus indeling.
  • Dak en bedekking: Zadeldak, geveltoren met lei in maasdekking. Piramidiale spits. Klok en uurwerk.
  • Bijgebouwen: Kerkhof gelegen aan Aardbeiweg i.v.m. grondwaterspiegel.
  • Bijzonderheden: Ligging van complex aan rand 19de eeuwse lintbebouwing. In gevel grafsteen gemetseld: 1883 Swalue.
  • Omschrijving: Zaalkerkje, schip van vijf traveeën, rechtgesloten koor. Geveltoren.

In de media

Uit Reformatorisch Dagblad, 25 oktober 2011.

De restauratie van de protestantse kerk aan de Soemeersingel in Helenaveen (NB) wordt naar verwachting volgende maand afgerond. De kerk, uit het jaar 1867, vormt samen met de nabijgelegen predikantenwoning en de naastgelegen zondagsschool een rijksmonument. Veenlagen in de bodem zorgden ervoor dat de panden in de loop van de jaren verzakten. Deze verzakkingen veroorzaakten flinke schade aan het metselwerk en het gevelstucwerk van de kerk en de zondagsschool.

De fundering van zowel de kerk als de zondagsschool is aangepakt. Hiervoor was ontruiming van de hele kerk nodig, evenals het verwijderen van de vloerplavuizen, inclusief onderliggende betonvloer.

De restauratie van de kerk behelst verder het herstel van metselwerk en binnen- en buitenstucwerk, torenuurwerkinstallatie, kapconstructie, lei-, lood- en zinkwerk en de stalen opvangconstructie onder de spits. Die is op sommige plaatsen weggeroest, waardoor de spits is scheefgezakt.

Als de opknapbeurt is voltooid, heeft het gebouw een nieuwe verflaag en de voorgevel een nieuw houten raam met monumentaal glas gekregen.

Afbeeldingen

Exterieur

Interieur