Handelingen

IJsselstein, Kronenburgplantsoen 1 - Oude Sint Nicolaaskerk

Uit Reliwiki


Bezig met het laden van de kaart...
Algemene gegevens
Naam kerk: Oude Sint Nicolaaskerk
Genootschap: PKN Hervormde gemeente IJsselstein
Provincie: Utrecht
Gemeente: IJsselstein
Plaats: IJsselstein
Adres: Kronenburgplantsoen 1
Postcode: 3401BM
Inventarisatienummer: 04546
Jaar ingebruikname: 14e eeuw
Architect:
Huidige bestemming: hervormde kerk
Monument status: Rijksmonument 20129
Westzijde Nicolaaskerk met de bijzondere Renaissancetoren. Foto: A. Roks

Geschiedenis

Historische gotische stadskerk met unieke renaissance toren.

Monumentomschrijving Rijksdienst

De hervormde kerk, gesticht omstreeks 1309 en toen gewijd aan St. Nicolaas, omstreeks 1397 verheven tot Kapittelkerk, is een driebeukige kruiskerk met koor, kooromgang, sacristie, zuidportaal en westtoren. Na de brand van 1911 werd de kerk gerestaureerd onder leiding van de architect J.F.L. Frowein. Inwendig: in het koor staan twee grafmonumenten: le Graftombe (XIVe eeuw) waarop 4 liggende beelden van zwart marmer, voorstellende Gijsbrecht van IJsselstein, zijn zoon Arnold en hun beide vrouwen. Dit monument is het laatst gerestaureerd door de beeldhouwer E.F. Georges (1857-1858); 2e Graftombe (XVIa) van zwart marmer waarop een liggend beeld van zandsteen, voorstellende Aleid van Culemborg, overleden 1471. In het koor vinden wij in de vloer opgenomen tal van grafzerken. In de sacristie aan de noordwand een geschilderde plattegrond van de kerk in lijst aangevende "de tombers, kelders en grafsteeden" (P. Lukias f; anno MDCCXXXV). Aan de oostwand een geschilderd houten bord in lijst, waarop in gouden letters de namen der predikanten. De kerk bezit vier zilveren avondmaalsbekers, een zilveren doopbekken, twee zilveren schenkkannen, vier fraaie koperen kronen, XVIIc. Aan de preekstoel en de plaats van de voorlezer koperen lezenaars (1775-1800). De toren is gebouwd tussen de jaren 1530-1540 en staat niet in de as van de kerk. Architect Allessandro Pasqualini. De toren is gerestaureerd naar plannen van de architect M. de Klerk door de architect H.A.J. Baanders. De beeldhouwwerken zijn van Hildo Krop. Klokkenstoel met klok van A.H. van Bergen, 1931, diam. 113 cm. In de linkerpilaar van de torenvoet van de kerk is een stenen zonnewijzer opgenomen.

Bijzondere toren

Tekening onderste twee geledingen.

De toren markeert een belangrijk punt in de Nederlandse architectuurgeschiedenis. In het algemeen wordt aangenomen, dat de toren, samen met delen van het kasteel van Breda en het Claustrale huis van Oudmunster (Korte Nieuwstraat 2) in Utrecht, één van de eerste voorbeelden van de Renaissancebouwkunst in Nederland is, waarbij gebruik werd gemaakt van de klassieke ordestapeling. Deze ordenstapeling houdt in dat een gevel is opgebouwd in lagen die elk een klassieke orde vertegenwoordigen. De torenvoet van de toren van de Nicolaaskerk is in soortgelijke vlakken verdeeld, die onderling weer door pilasters in verticale vlakken worden verdeeld. De orde-opbouw is van onder naar boven: Dorisch, Ionisch en Corinthisch. De architect van dit vroege voorbeeld is de uit Bologna afkomstige bouwmeester Alessandro Pasqualini geweest. Hij ontwierp ook een segment van de toren van de Sint Lambertuskerk in Buren. De toren is gebouwd in 1535 en na blikseminslag in 1568 gerestaureerd door Adrian van Spierinkshoek. De toren kende een opbouw van twee vierkante delen, en een octogoon. Van Spieringkshoek bouwde er later een tweede octogoon op. In de loop der eeuwen is de toren redelijk goed bewaard gebleven.

In 1911 raakten de kerk en de toren zwaar beschadigd door brand, waarbij het interieur verloren ging. De opdracht voor de nieuwe torenspits ging naar de Amsterdamse architect Michel de Klerk, voorman van wat later bekend zou worden als "de Amsterdamse School".. De Klerk overleed echter onverwachts in 1923 voordat aan de restauratie kon worden begonnen, waarop H.A.J. Baanders de uitvoering voor z’n rekening nam. Het door Michel de Klerk in de stijl van de Amsterdamse School ontworpen bakstenen bovenstuk heeft een bekroning in lood en beton, in de vorm van een Amsterdamse Keizerskroon. Hildo Krop verzorgde beeldhouwwerk op plaatsen waar de oorspronkelijke sculptuur verdwenen was. Het eerste kapiteel hakte hij in 1925 ‘taille directe’ (ter plaatse), de rest moest hij in verband met de reistijd overlaten aan uitvoerders. Na een half jaar waren ze klaar, waarna Krop de vier pinakelbekroningen maakte, symbolen van de vier evangelisten De eerste modelleerde hij ter plekke in IJsselstein; de voltooiing van alle vier vond plaats in Krops atelier in Amsterdam.

De huidige toren vormt een harmonisch geheel, ondanks, of dankzij, de zorg die er in de loop der eeuwen aan is geschonken. Omdat met de bouw door Pasqualini een duidelijke grens in de tijd is gemarkeerd, een grens die werd gevormd met de als ouderwets ervaren Gotiek enerzijds en de moderne renaissance anderzijds, vormt de toren in de tijd en in de stijlgeschiedenis een dusdanig helder moment, dat hij bijzondere waardering behoeft. Daarnaast vormt hij een uitzonderlijk voorbeeld van een geslaagde bekroning in de 20e eeuw. Voornamelijk de relatie van de klassieke architectuur van het torenlichaam en de bekroning in de expressionistische architectuur van de Amsterdamse Schoolarchitect De Klerk is van eenmalige betekenis.

Orgel

Het orgel is in 1971 gebouwd door de firma Gebr. Van Vulpen (Utrecht). In 2002 wordt door hen het Borstwerk toegevoegd, waarvoor bij de bouw al plaats was gereserveerd. Drie registers van het Borstwerk maakten eerder deel uit van het Rugwerk. Dat biedt de gelegenheid om de dispositie van het Rugwerk enigszins te herzien. Al het pijpwerk wordt vervolgens opnieuw geïntoneerd.

Dispositie
  • Hoofdwerk (manuaal 2): Prestant 16' - Prestant 8' - Roerfluit 8' - Octaaf 4' - Spitsfluit 4' - Quint 2⅔' - Octaaf 2' - Mixtuur 1⅓' 5-6 sterk - Trompet 8'.
  • Rugwerk (manuaal 1): Prestant 8' - Holpijp 8' - Octaaf 4' (2002) - Octaaf 2' (2002) - Sifflet 1' - Sexquialter 2 sterk - Mixtuur 4 sterk (2002) - Dulciaan 16' - Kromhoorn 8' - Tremulant.
  • Borstwerk (manuaal 3): Fluit does 8' - Viola di Gamba 8' - Prestant 4' - Roerfluit 4' (1971) - Nasard 2⅔' (1971) - Gemshoorn 2' (1971) - Vox humana 8' - Tremulant.
  • Pedaal: Prestant 16' - Subbas 16' - Octaaf 8' - Octaaf 4' - Mixtuur 2⅔' 6 sterk - Bazuin 16' - Trompet 8' - Schalmei 4'.
  • Koppelingen: Hoofdwerk aan Pedaal - Rugwerk aan Pedaal - Rugwerk aan Hoofdwerk - Borstwerk aan Hoofdwerk.

Mechanische sleepladen. Manuaalomvang: C-f3. Pedaalomvang: C-f1.

In de media

Uit Tilburgsche Courant, 12 augustus 1911.

Gisterennacht heeft een zware brand gewoed te IJsselstein. De brand ontstond in de sigarenfabriek van firma Weijers, sloeg vandaar over op de fabriek van de firma Schilte, om ten slotte de kerk van de Herv. Gemeente in lichte laaie te zetten.

De schade alleen voor de firma Schilte wordt geraamd op f 25.000. De Ned. Hervormde kerk is tot den grond toe afgebrand. De Utrechtsche brandweer vertrok ter assistentie.

Uit Nieuwe Tilburgsche Courant, 12 augustus 1911.

Van de kerk zijn slechts de muren blijven staan. Met deze kerk is een mooi stuk historie verdwenen. Zooals men weet bevond zich in dit kerkgebouw het zeer merkwaardig heerlijk praalgraf van 4 vroegere heeren en vrouwen van IJsselstein. De kerk is ongeveer duizend jaar oud. Ook voor IJsselstein zelf is deze brand zeer te betreuren, daar de kerk en vooral het graf zeer vele vreemdelingen naar de plaats trok.

Wij vernemen, dat zoowel de kerk als het fabrieksgebouw tegen brandschade verzekerd zijn. Het kerkgebouw was voor f 50.000 verzekerd bij de Utrechtsche Algem. Brandwaarborg Mij. Het meubilair daarvan voor f 20.500 en de toren voor f 30.000, beide bij de Amsterdamsche Mij. de Jong en Co. De stoombrandspuit uit Utrecht keerde eerst om 10 uur gisterochtend terug. De spuiten van IJsselstein bleven toen nog voor alle zekerheid doorwerken.

Externe links

Afbeeldingen

Exterieur

Torenbekroning naar ontwerp van Michel de Klerk 1923-1925

Interieur