Handelingen

Utrecht, Janskerkhof 26 - Janskerk

Uit Reliwiki


Bezig met het laden van de kaart...
Algemene gegevens
Naam kerk: Janskerk
Genootschap: Oecumenische Studentengemeente (EUG)
Provincie: Utrecht
Gemeente: Utrecht
Plaats: Utrecht
Adres: Janskerkhof 26
Postcode: 3512BK
Inventarisatienummer: 00311
Jaar ingebruikname: 11e eeuw
Architect:
Huidige bestemming: kerk
Monument status: Rijksmonument 36169


Geschiedenis

Janskerk vanuit het ZO. Foto: A. Roks
Janskerk vanuit het westen. Foto: A. Roks
Plattegrond. A. Roks

Buitengewoon belangrijke, historische, romaanse kerk met gotisch koor.

De Janskerk is de noordelijke kerk van het kruis van kerken die bisschop Bernold stichtte om de Romaanse Dom. De andere kerken zijn; de Pieterskerk in het oosten, de Paulusabdij in het zuiden en de later gebouwde Mariakerk in het westen. De kerk is net als de Pieterskerk een driebeukige vroegromaanse kruisbasiliek die gebouwd is tussen 1040 en 1048. De Jans- en Pieterskerk lijken zeer veel op elkaar, hoewel de Janskerk iets kleiner is. Ook het oorspronkelijke westwerk, met de twee torens, verschilde omdat tussen de torens een halfronde absis aanwezig was. Deze absis zou ook een latere toevoeging geweest kunnen zijn. Een ander uitzonderlijk verschil was de merkwaardige plaats van de kruisgang. Deze bevond zich aan de noordzijde van de kerk in plaats van aan de zuidzijde zoals bij de Pieterskerk. Dit zou te maken hebben dat aan de zuidzijde de oever van de oude Rijnarm de bouw onmogelijk maakte.

In tegenstelling tot de Pieterskerk heeft de Janskerk vierkante pijlers. Oorspronkelijk had de kerk ook rode zandstenen zuilen met teerlingkapitelen, maar deze zijn in de 13de eeuw ommetseld. Ook het houten beschilderde tongewelf in het schip en transept zou in die periode zijn aangebracht. Waarschijnlijk zijn deze wijzigingen aangebracht na de stadbrand van 1279. De Janskerk had net als de Pieterskerk in het oosten een Romaans koor met crypte en twee zijkoren.

Van de oorspronkelijke Romaanse kerk zijn het schip en transept grotendeels bewaard gebleven. Het kleine Romaanse koor met crypte werd van 1508 tot 1539 vervangen door het huidige groots opgezette Laatgotisch koor met zijkapellen, vermoedelijk naar ontwerp van Willem van Noort. Het westwerk kende dezelfde geschiedenis als de Pieterskerk en werd ook grotendeels verwoest door de orkaan van 1674, hoewel de noordtoren al in de 14e eeuw verdwenen was. De verwoeste westgevel werd vervangen door een gevel in Renaissancestijl naar een ontwerp van Gijsbert Theunisz. van de Vianen. Tegelijkertijd werd de pandhof gesloopt en de Antoniuskapel vervangen door de hoofdwacht links naast de voorgevel van de kerk. Op het dak van het koor kwam in 1681 een klein koepeltorentje, het huidige is een kopie uit 1976.

Na de Reformatie werd het koor ingericht als stadsbibliotheek, terwijl de Waalse en Engelse gemeenten in de rest van het gebouw kerkten. In 1656 werd de Janskerk in gebruik genomen als hervormde kerk, hoewel de bibliotheek van de Utrechtse universiteit nog tot 1821 in het koor gehuisvest bleef. Om de kerk beter geschikt te maken voor de protestantse dienst, werd in 1657 de helft van de pijlers in het schip weggebroken. Deze zowel constructief als esthetisch onbevredigende toestand is bij de laatste restauratie, die van 1977 tot 1981 geduurd heeft, weer ongedaan gemaakt. Kort na de Franse tijd aan het begin van de 19de eeuw deed de kerk tijdelijk dienst als kazerne voor Russische en Pruisische soldaten.

Orgel met Hoofdwerk, Bovenwerk en vrij Pedaal, in 1861 gemaakt door C.G.F. Witte.

Kosterij

Kosterij, laag huis met rechte kroonlijst en neogotische ingang, tegen de kerk aangebouwd.

Statenkamer

STATENKAMER v.m. Minderbroedersklooster. Statige gevel met de gevels welke de daklijst doorbreken. Moderne toevoegingen. Stoep met fraaie natuurstenen poort 1643, achtergevel met poort 1640. Langgerekte gevel, kapittelzaal later Statenzaal omtrent 1579-1581. Kloostergang met moderne verdieping verhoogd.

Gebouwomschrijving SKKN

De oorspronkelijke Janskerk ontstond rond 1050. In 1148 en 1279 brandde de kerk, welke herstellingen en verbouwingen tot gevolg hadden, met als resultaat onder meer het huidige houten gewelf en de kap. Een deel in het westen van de kerk dateert uit de vijftiende eeuw. Het koor en de zijkapellen werden gebouwd in 1504-1539, waarbij de Stevenskapel (ook wel de Van Nijkercken-kapel) uit 1536 stamt. In de zeventiende eeuw werden diverse verbouwingen gedaan, evenals een aantal aanbouwtjes aan de kerk: de hoofdwacht uit 1681-1683, en een huis uit 1641. De toren van de kerk werd in 1681 gesloopt, en een jaar later veranderde Gijsbert Theunisz van Vianen de westgevel. De kapittelkamer werd in 1755 verbouwd en voorzien van het huidige stucplafond en ongetwijfeld ook de meeste andere onderdelen als schouw en goudleerbehang. In de twintigste eeuw werd de kerk diverse malen hersteld, voor het laatst in 1977-1981, onder architectuur van Van Hoogevest en Haakma Wagenaar, in het kader van het Vijf Kerken-project.

Bezienswaardigheden

  • Gotische graftombe voor Dirk van Wassenaer (†1465), proost van het Sint-Janskapittel, met liggend beeld van de overledene.
  • Grafmonument voor de student Balthasar Fredericus à Stosch uit 1743.
  • Het orgel van Bätz en Johan Frederik Witte in het koor uit 1861.
  • Bijzonder grotendeels bewaard gebleven beschilderd houten tongewelf in het middenschip en transept.

Externe links

Afbeeldingen

Exterieur

Interieur